“Vlees is een maatschappelijke dienst”
Met Annechien ten Have, voorzitter van de vakgroep varkens van LTO sprak ik over haar betrokkenheid bij het project Varkens in de Stad in het licht van de toekomst van de varkenshouderij in Nederland. Varkens in de Stad ontmoette inmiddels de nodige scepsis. Ik sprak een heel nuchtere Groningse varkensboerin.
Het voer voor Nederlandse varkens komt grotendeels van akkers in het buitenland. Daarom noemen we de Nederlandse varkenshouderij niet-grondgebonden. Hoe komt het dat Nederland zo’n grote niet-grondgebonden varkenshouderij heeft en is het ooit anders geweest?
Het varken zoals wij het kennen, is al honderden jaren een huisdier. Het voedde zich met het eten dat in en rond de stad over was en anders dat er speciaal voor werd verbouwd. Lang geleden kenden we ook in Nederland de varkenshoeder die de dieren zoals een schaapherder mee het bos in nam om ze daar naar eten te laten zoeken.
Nederland is groot geworden in zijn niet-grondgebonden varkenshouderij omdat we een goede doorvoerlogistiek hebben waarmee een gemakkelijke en goedkope aanvoer van voer uit andere landen voorhanden was. We konden onze varkens goed en relatief goedkoop voeren. Dat gaf ons een voorsprong op landen die zelf het voer voor hun varkens verbouwen. Die doen dat in veel gevallen kleinschalig. Nederland is heel grootschalig geworden. In tijden van stijgende graanprijzen zoals we die de afgelopen jaren hadden, blijft onze gunstige ligging achter de haven van Rotterdam ons voordelen geven op de kostprijs. Maar ook de nabijheid van de voedingsmiddelenindustrie is gunstig. Restproducten uit deze industrie kunnen goed en veilig aan varkens gevoerd worden.
Moet een varken buiten kunnen om zich lekker te voelen?
Nee, wroeten is veel en veel belangrijker voor een varken. Het is een nieuwsgierig, zindelijk en sociaal dier dat een uitstekend leven leidt als het die drie eigenschappen kan waarmaken. In het zogenaamde ‘comfort class’ stalconcept hebben we 10 principes de 10 belangrijkste behoeftes voor een varkenswaardig leven gedefinieerd en naar de praktijk vertaald. Ik ben er echt van overtuigd dat we daarmee het diereigen gedrag van het varken recht doen. We beroven het niet meer meer van zijn wilde zijwnenbestaan dan onszelf van ons leven als oermensen En al klinkt het vervelend, vergeet ook niet dat ons varken maar 6 maanden leeft. Dat betekent niet dat het allemaal niet uitmaakt, maar wel dat het varken bij een goede invulling van die 10 basisbehoeftes een acceptabel leven heeft.
Dus een buitenvarken is wat jou betreft een leuke, maar overbodige luxe?
Ja. Buitenlopen hoort niet bij de 10 basisbehoeftes van het varken. Het nieuwsgierige dier zal buiten ongetwijfeld nog meer prikkels vinden om niet verveeld te raken en zijn nieuwsgierigheid bot te vieren. Ook het modderbad is zo’n vergaande eis. Het varken gebruikt het om af te koelen als het warm is. Je kunt er dus ook voor zorgen dat het dier het niet te warm krijgt. Weer wel van belang is dat het varken kan schuren en krabben en daar genoeg bewegingsruimte voor heeft. Als het heel warm is, vindt het varken een lekkere douche of waterdruppels op zijn huid op z‘n tijd geweldig. Kijk eens zo naar diervriendelijkheidseisen. Alles kan altijd beter. Ik wil misschien ook wel een jacuzzi, een sauna en een eigen tennisbaan. Maar mist het varken het als het dat niet heeft? En leefden doodgewone Nederlanders, die maar eens in de week onder de douche gingen, in de jaren ’60 onmenselijk? Niet om het op de spits te drijven, maar we zeggen wel eens dat in die jaren geluk nog heel gewoon was. We moeten niet ons eigen ongeluk dat bestaat uit alles tegelijk willen, projecteren op het varken.
Er wordt veel gepraat over ‘2013’. Wat staat er dan voor de varkenshouderij te wachten?
We staan voor drie grote investeringen.
Nederland wil per 2013 een ruimte per dier invoeren die 25% boven de Europese normen ligt. Dat betekent dat ook de huisvestingskosten die doortikken in de productiekosten fors in ons nadeel gaan werken. Dat moet ergens anders uit terug komen. Op een beperkt aantal heel bewuste consumenten na kiest de overgrote meerderheid immers voor het goedkoopste vlees in de nu eenmaal vrije wereld markt.
De stallen moeten worden aangepakt om de uitstoot van ammoniak met meer dan een derde terug te dringen. Daarvoor zijn ingrijpende aanpassingen van de stallen nodig die het bedrijf even stilleggen vanwege de forse verbouwing.
Tot slot mag de mest minder en minder gebruikt worden op het land, zodat de kosten van de verwerking ervan toenemen. Daarom moeten onder meer vergistingsinstallaties worden gebouwd die de boer tot een kleine energieproducent maken.
De investeringen in een beter milieu zijn mooi, maar het vergt een investering die volledig gefinancierd moet worden zonder dat er ook nog maar een cent (extra) verdiend wordt. Vergelijk het met de warmtepomp voor particulieren. In theorie bespaar je er geld en energie mee en doe je iets moois voor het milieu. Als er genoeg onderpand tegenover staat wil de bank het ook best financieren. Bij een ondernemer moet er een solide winststroom tegenover staan, anders loopt de bank het risico dat hij zijn geld niet meer terugkrijgt. De varkensboer verdient zijn geld niet in een riante baan bij Philips, Rabobank of een andere baas om er thuis leuke dingen mee te doen. Hij moet het samen met de varkens verdienen, anders krijgt hij geen cent van de bank.
Je hebt onlangs gezegd dat je verwacht dat in 2013 een derde van de varkensboeren er mee ophoudt. Omdat ze inmiddels al een aantal jaren negatief draaien, de investeringen te onzeker zijn en een ondernemer vergen in plaats van een boer. In een eerder gesprek heb je mij eens verteld dat je op nog wat lagere termijn verwacht dat er nog eens zoveel zullen stoppen en dat de overige evenveel varkens zullen hebben als nu. De varkenshouderij draait nu al enkele jaren verlies en zit met wettelijke eisen die Nederland uit de markt prijzen. Heeft het nog wel zin om in Nederland te blijven als varkensboer?
Ik denk het wel, maar het houdt in dat we de schaal moeten vergroten om onze meerkosten ergens terug te verdienen. Dat kunnen we leuk vinden of niet, maar anders gaat het simpelweg niet meer. Daarnaast hebben we wat hulp nodig en moeten we creatiever zijn door niet alleen maar te produceren maar ook door een bijzondere kwaliteit te maken.
Hoe zie je dat voor je?
In hoofdzaak gaat het om twee dingen. De overheid kan bovenwettelijke investeringen stimuleren met fiscale maatregelen (waar je niets aan hebt, als je niets verdient) of met investeringssubsidies. De overheid zou ook kunnen zorgen voor een minimumprijs voor varkensvlees. Daarnaast moeten de varkenshouders zorgen voor vlees met een betere smaak.
Je pleit dus voor een overheidsingrijpen en het op zijn minst gedeeltelijk afschaffen van de vrije markt. Dat is toch niet realistisch?
Dat klopt. Een minimumprijs is in het vrije-markt-denken onmogelijk. Ik vind in principe dat de markt de extra eisen moet betalen, maar als de markt niet betaalt en de burgers wèl extra maatregelen willen dan is er een taak voor de overheid om dat te stimuleren. Dus de overheid kan de varkensboer wel degelijk compenseren voor zogenaamde maatschappelijke diensten. Dat kan middels een fiscale stimulans of middels een investeringssubsidie voor de invulling van extra elementen/eisen. De varkenshouder komt tenslotte tegemoet aan een maatschappelijke wens. Wellicht kan het leveren van onderscheidend stukje vlees daar ook onder vallen.
Maatschappelijke diensten? Ik raak het spoor kwijt. Wat bedoel je precies? Boerengolf en kinderopvang rond een megastal?
Je kunt ook denken aan extra ruimte voor het varken of meer speelmateriaal voor het varken. Een comfort-class stal. Je kunt dat niet vanuit het basispakket betalen. Ik denk dus in principe meer aan de invulling van de extra eisen die burgers leuk vinden voor het varken, maar niet in het wettelijk basispakket zitten. Op deze manier stimuleer je dat er onderscheid in vlees komt. Ik vind dat ook supermarkten een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben door te stimuleren dat er meer keuzemogelijkheden in het schap komen als het om vlees gaat. Nu ontlopen supermarkten deze verantwoordelijkheid, vind ik. Dat geldt vooral voor AH omdat het verreweg de grootste vleesverkoper van Nederland is. Maatschappelijke verantwoordelijkheid houdt niet bij de boer op, maar gaat door tot in de supermarkt en tot op het bordje van de consument. Duurzaam produceren gaat hand in hand met duurzaam consumeren. En last but not least: maatschappelijke verantwoordelijkheid houdt ook in dat je de producenten een faire prijs geeft.
De tweede uitdaging zie je in smaakverbetering. Smaken niet alle varkens hetzelfde en zit het onderscheid niet in het werk van de slager in plaats van dat van de boer?
Dat wordt vaak beweerd. Alleen een vetter varken zou anders smaken en het echte verschil zou in het vakmanschap van een goeie ham- en worstmaker zitten. En dat is ook zo. Maar er is wel degelijk meer verschil te bereiken. Er zijn verschillende soorten varkens. Slagers vinden dat daar echt flinke verschillen tussen zitten. Als we daarnaast het voer
aanpassen, niet om er alleen maar kilo’s van te maken, maar ook om er lekkerder vlees van te maken, is beslist meer haalbaar. Een varken dat knoflook heeft gegeten is merkbaar anders. Zo zijn er voersamenstellingen denkbaar die echt tot verschillende smaken moeten kunnen leiden. Dat vergt een samenwerking met de voerfabrikant. Misschien vergt het wel heel nieuwe en veel natuurlijker manieren van voeren. Hoe die samenstellingen eruit moeten zien en wie ze maakt weet ik nog niet, maar dat het kan staat als een paal boven water.
Da’s toeval. Kort geleden sprak ik de chef slagerij van een Franse supermarkt, niet ver van Lacaune (waar een belangrijke varkensvleesverwerkende industrie zit, DV). Hij had opeens een ruim assortiment kalfsvlees van Label Rouge (een Frans kwaliteitskeurmerk dat met het oog op vleeskwaliteit stricte eisen stelt aan zowel de manier van houden als het voer, DV). Volgens hem smaakt het echt anders vanwege de voersamenstelling die niet gericht is op zo goedkoop mogelijk kilo’s maken maar op smaak en malsheid. Voor varkens deed hij er nog niet aan. Of hij er voor varkens niet in geloofde, vroeg ik. Jawel, hij wist zeker dat het ook beter smaakte vanwege het voer. Alleen was zijn publiek nu eenmaal verknocht aan het lokale, maar ‘gewone’ varken. Hij bleek wel van plan het te gaan proberen, want het kalf liep prima. Het lijkt dus inderdaad te kunnen. Maar hoe denk je Nederlandse consumenten ervoor te winnen? Als je ziet hoe moeilijk ‘beter varkensvlees’ – denk aan Livar, Berkshire en nog veel kleinere speciale rassen - in Nederland van de grond komt, ben je dan niet bang dat het maar een druppeltje is op de gloeiende plaat van de ruim 20 miljoen varkens die we hier jaarlijks produceren.
Je moet de consument verleiden om een onderscheidend stukje vlees te kopen. Maar varkenshouders verkopen hun varken naar slachters en vleesverwerkers. Een varkenshouder legt niet zelf het vlees in het schap. Dus moet er een wil zijn bij supers om niet alleen te stunten met vlees, maar ook te zorgen dat onderscheidend vlees aantrekkelijk is om te kopen. We moeten af van de kiloknaller alleen. Het is voor een individuele varkenshouder heel moeilijk is om invloed te hebben op wat er in het schap ligt. Ik wil me er voor inzetten om dat te veranderen zodat we mee kunnen zorgen voor het ontstaan van bewustwording bij de consument dat hij keuzes kan maken en daar om moet vragen. Maar we mogen en kunnen niet doen alsof er niet iets is als economie.. Juist varkens kunnen we efficiënt verwaarden doordat we alles van het varken gebruiken: van oor tot poot, van bot tot bloed. Echt alles. Alleen zijn knor wordt niet gebruikt. We noemen dat de vierkantsverwaarding. De optimale vierkantsverwaarding van een onderscheidend stukje vlees is een probleem. Van ieder varken zijn wel 150 producten te maken, van karbonade, ham en worst tot varkensoren voor de Aziatische markt. Zolang een deel van het varken geen meerprijs oplevert, moet de rest voor een extra hoge prijs verkocht kunnen worden. En veel delen hebben een verschillende afzetmarkt. De oren gaan alleen naar Korea, de bacon naar Engeland en de spare ribs naar de Verenigde Staten. Het is belangrijk dat we niet alleen voor vers vlees zoals de karbonade, het haasje etc. een extra toegevoegde waarde creëren, maar dat moet ook voor bijvoorbeeld vleeswaren. Op vleeswaren zit veel meer marge. De veelzijdigheid van het varken is tegelijkertijd ook zijn probleem. Hier ligt een echte uitdaging voor de varkenskolom.
Waarom ben je in Varkens in de Stad gestapt?
Ik denk dat het nodig is om mensen te laten zien en voelen dat er dieren voor hun eten worden gehouden en hoe dat gebeurt. Er wordt veel over gepraat en er worden lelijke dingen over gezegd. Het publiek moet kunnen zien hoe het gaat en hoe het ook kan als je iets nog beters wilt voor het dier en jezelf. Er gaan zoveel verhalen over varkens en varkenshouderij dat het nodig is geworden te laten zien waar het echt over gaat. Het mooie is dat het meteen gevoelens van verplichting schept tussen consumenten en boeren. Over en weer en heel direct. Voor mij is het dus een project dat begrip moet kweken. Het is niet noodzakelijk een project dat moet leiden tot de meest rendabele varkensstal van West-Europa, al zou dat wel prachtig zijn.
Durf je zover te gaan om eetafval van de stad weer naar de stadsvarkens te brengen, precies zoals dat vroeger ging?
Nee, dat moeten we echt niet willen. De afvalstroom van consumenten thuis is zodanig ongecontroleerd dat we er grote risico’s mee kunnen lopen. Het is ooit verboden geraakt omdat het kan leiden tot varkenspest of mond en klauwzeer. Als dat gebeurt, is Leiden in last. Wat ik wel wil, is mensen duidelijk maken dat restproducten van bijvoorbeeld bier en kaas, twee producten waar Nederland groot in is, voedsel zijn voor het varken. Dat geldt ook voor overgebleven brood uit bakkerijen. Bij elkaar zijn dat zijn niet te verwaarlozen stromen, die er in de varkenshouderij in gaan als koek!
Je had kritiek op een aantal van de ontwerpen van Winy Maas voor Varkens in de Stad. Maas was de architect die in het verleden de gehate ‘varkensflats’ tekende. Je hebt ook kritiek op mijn pleidooien voor het eerherstel van de varkensflat. Waarom?
Winy Maas is gericht op het maken mooie ontwerpen vanuit een hypermoderne levenshouding. Van daaruit zou hij graag varkens in een flat zetten. Maatschappelijk werkt dat niet. Een varken hoort niet boven op een flat vindt de doorsnee burger. Je vervreemdt zo het publiek. Winy esthetiseert en vergeet het maatschappelijk draagvlak. Jij doet ook zoiets. Je shockeert het publiek bewust met een flinke steen in de vijver om de aandacht te kunnen krijgen. Die aandacht krijg je zo, maar het gaat te hard. Ik vrees dat je het publiek kwijtraakt. Het werkt misschien in een kringetje van hoogopgeleiden met heel ruime manieren van denken, maar niet voor het brede publiek waarvan we het moeten hebben. Daarvoor zijn kleinere stapjes nodig. Ik hoop dat die met het project Varkens in de Stad genomen kunnen worden.
Is er een inhoudelijk of dierwelzijnsbezwaar tegen varkensflats?
Misschien wel juist niet. De varkens kunnen er nog in naar buiten ook. Ze kunnen wroeten. Bovendien hebben ze voor de slacht geen vervoersstress. Maar ik ben er tegen om de redenen die ik net aangaf. Het is communicatief niet haalbaar. Daarom ga ik voor een platte varkensboerderij in de stad en niet voor een hoge.
Schaalvergroting, zei je hiervoor, is onvermijdelijk. Ook al zou je anders willen, je moet wel. Zou je het liever anders willen of zijn er eigenlijk helemaal geen inhoudelijke en dierwelzijnsbezwaren tegen intensievere vormen van varkenshouderij?
Ik heb geen keuze. Soms droom ik van andere mogelijkheden, maar ik heb een bedrijf, kinderen die het over willen nemen en een bank die niet gelooft dat ik nou toevallig de enige ben die het wel lukt om alles anders te doen. De grote stroom van de Nederlandse varkenshouderij zal in de toekomst intensiever en groter zijn dan vandaag. Moderne computertechniek en camera’s maken het mogelijk om de dieren toch heel individueel te kunnen volgen en verzorgen. Diervriendelijkheid en grootschaligheid staan niet noodzakelijk tegenover elkaar, ook al realiseer ik me dat die noodzaak niet gemakkelijk te verkopen is. Ze combineren is voor ons varkenshouders de enige manier om te overleven. Tevens is het de enige manier om tegen een aanvaardbare prijs varkensvlees te produceren.
Weet je zeker dat het gaat werken of hoop je het?
Ik moet hopen dat het zo is. Anders valt het niet te realiseren. Als we bang worden voor de toekomst en wat we met moderne middelen kunnen, houdt alles op en moet iedereen weer z’n eigen eten gaan verbouwen of er weer heel flink voor gaan betalen. Nederlandse varkenshouders munten uit in vakmanschap en ondernemerschap. We hebben veel kennis binnen Nederland. We hebben een professionele industrie en een goede dienstverlening. We horen bij de besten in de wereld. Prima uitgangspunten om de volgende stap te zetten. Door goed te laten horen en zien wat we doen, kunnen we die stap samen met consumenten en nog een beetje hulp van de supers en slagers zetten. Als dat lukt, zie ik de toekomst met vertrouwen tegemoet.
Reacties (23)
Groententeler Jopie Duijnhouwer uitte vanmorgen forse kritiek op de goede sier die LTO met Varkens in de Stad wil maken, terwijl Ten Have voor de bestaande houderijvormen de dieren niet eens wat meer ruimte zou willen gunnen.
Ik gaf een een eerste reactie. Ik kan dat niet voor Ten Have, die ik gevraagd heb zelf te reageren.
Varkens in de stad is niet zomaar een project voor de sier. Het is opgezet vanuit de gedachte dat varkens en de stad en dus mensen van oudsher bij elkaar horen. Varkens aten de etensresten van de mensen uit dorp en stad en zorgden voor een verwaarding van die reststromen door in de vleesbehoefte te voorzien. Nu kun je daar de energieproductie aan toevoegen. Bovendien is het goed dat de stedeling zicht heeft op het houden van dieren. Je kweekt draagvlak en betrokkenheid. En hopenlijk wil ook deze stedeling meer betalen voor extra diensten. Zoals bijvoorbeeld meer ruimte of een apart soort vlees wat er gemaakt wordt.
Varkens en de stad staat los van de ruimte discussie. Deze discussie gaat over de wettelijke basis voor oppervlaktenormen in Nederland. Die bij 1 m2 wel erg voorop gaat lopen bij de Europese eis van 0.65 m2. Wij spannen ons ook in om op Europees niveau deze maat omhoog te krijgen. Tot op heden ziet het er niet naar uit dat dit binnen een aantal jaren lukt.
Als wij in Nederland zoveel voorlopen op de andere landen dan prijzen we ons uit de markt. Onze kostprijs wordt dan te hoog ten opzichte van varkenshouders in andre landen. Bijvoorbeeld nu (0.8 m2) kost het €400 om te investeren in een vleesvarkenplek. Als we naar 1 m2 gaan kost dat €500 per plek. Dat leidt tot een kostprijsverhoging van 5.7 cent per kg vlees. Geld wat we nergens terug kunnen verdienen. Ik ben onlangs in Zweden geweest.Daar is het wettelijk niveau ook ver boven het Europese basisniveau. Gevolg is dat de varkenshouderij uit Zweden verdwijnt! Ja, wat schieten we er dan mee op!
Mijn stelling is dat als je de productie uit Nederland verdrijft, heb je als burgers ook geen invloed meer op de wijze waarop dieren gehouden worden.
Je kunt deze kostprijs in de hand houden door gewenste maatschappelijke ontwikkelingen die bovenwettelijk zijn te stimuleren via fiscale maatregelen of via een investeringsondersteuning.
Ik zie twee trajecten. Het wettelijk basisniveau qua regelgeving. En als tweede traject onderscheidend vlees, waar extra eisen op liggen en waar ook ‘iets’ meer voor betaald wordt.
Ik hoor graag hoe jullie hier tegen aankijken.
Annechien, even nog voor alle duidelijkheid over die ruimte, want voor je het weet blijven de misverstanden bestaan. 65 cm per varken is de Europese norm. De Nederlandse regering wil gaan zitten op 100 cm en de Nederlandse varkenshouderij stelt 80 voor. Jullie willen dus al 15 zgn. ‘bovenwettelijke’ centimeters en zijn dus beter, ipv slechter dan de Europese norm. De Nederlandse regering wil nog bovenwettelijker, maar laat onderweg de patient overlijden.
Corrigeer me als ik dat verkeerd begrepen heb.
Ja dat klopt:
Europese regelgeving 0.65 m2 per vleesvarken.
Nederlandse regels op dit moment 0.8 m2 per vleesvarken
Nederland wil in 2013 1 m2 per vleesvarken invoeren.
Dus nog meer boven Europees en dan wordt dat fataal.
“ Ik zie twee trajecten. Het wettelijk basisniveau qua regelgeving. En als tweede traject onderscheidend vlees, waar extra eisen op liggen en waar ook ?iets? meer voor betaald wordt. “ dat is een heel interessante opmerking. Eigenlijk wordt hier gesproken over een bv 80% bulk en bijvoorbeeld 20% kwaliteit. Lijkt me een prima insteek. De vraag is denk ik dan? Hoe krijg je meer ‘grote bulk’ boeren ervan overtuigd dat er meer kwaliteitsvlees moet komen? Kan de varkenssector niet leren van de kippensector (denk aan volwaard etc?). Wellicht ligt hier een sturende rol voor LTO en LNV.
Hardopdenkend zit ik altijd weer met de volgende vraag “ wat is de rol van de overheid?”. Ik ben er zeker nog niet uit, maar mijn eerste indruk is als volgt : de 80% bulk gaat zonder subsidie en zonder hulp van LNV hun eigen boontjes doppen. Vanaf nu gaat LNV/de overheid/LTO alleen programma’s opzetten om meer kwaliteitsvlees te krijgen (ik heb het bewust over kwaliteitsvlees en niet over diervriendelijkheid). Waarom ben ik hier zo stellig in? Een volwassen markt moet zich ook volwassen gedragen en zonder overheidssteun kunnen vernieuwen.
Dan zou ik het totaal niet gepast vinden als we de varkenssector een norm opleggen in 2013 die bijna het dubbele is van de Europese norm. Lobby in Europa voor een verhoging van de EU norm lijkt me prima. In Nederland afspreken dat we bijvoorbeeld altijd 20% meer ruimte aan vleesvarkens geven dan de Europese norm Op deze manier blijf je altijd wat vooroplopen op de EU norm, zonder dat dit ten kosten hoeft te gaan van de concurrentiekracht vd sector.
`Een volwassen markt moet zich ook volwassen gedragen en zonder overheidssteun kunnen vernieuwen.` Daar staat ook keihard dat´ie moet verdwijnen als´ie niet kan zelfstandig kan vernieuwen.
En dat lijkt nu het meest waarschijnlijke scenario omdat de wensen van de consument op dierwelzijnsgebied harder gaan dan de economie toestaat. Ten Have vertelde over haar schrik toen ze merkte wat er in Zweden aan het gebeuren is. Zweden loopt in de wereld voorop in dierwelzijn. De boeren hebben er hogere kosten, maar krijgen 7 cent minder per kilo. Gevolg is dat de deuren sluiten.
Iets anders. De consument wil niet betalen, zeggen we. Maar wie onderzocht het ooit? In een ander lijntje van vandaag gaat het over de groei van biologisch (een loeidure margemaker voor de supers). Waarom groeit dat dure bio? Een marktonderzoeker van IRI liet het me een paar weken geleden zien: omdat het spul eindelijk in flinke aantallen in de winkel ligt (de supers blij, want op biologisch halen ze nu een deel van hun lokkers in andere categorieën terug, maar dat terzijde). Beschikbaarheid dus. Als je nou eens lekkerder (dat per ongeluk ook nog diervriendelijker is) flink in de winkel legt, zou het weleens goed kunnen komen.
Nou zitten we nog met 1 probleempje: wat doet de Rabobank die die boer wel even moet financieren?
En Albert Heijn? AH heeft jaren getreuzeld met Volwaard tot ze zagen dat Jumbo de kooltjes goed uit het vuur had gehaald en ze het recent over konden nemen onder eigen label. Handig, want eigenaar en dus risicodrager werden ze niet; slachterij Plukon verkocht zich de facto uit aan Zaandam en zit met alle risico´s. Is Volwaard een succes? Je moest eens weten hoeveel kippen tijdenlang als gangbaar gingen (van de actuele situatie ben ik niet op de hoogte). Nu AH het oppakt zal het wel gaan lopen - en is er onmerkbaar voor het publiek al aan het concept gemorreld, niet vooruit maar achteruit.
Dus, Wouter de Heij, zal het lukken? Ik heb de afgelopen drie jaar heel wat meegemaakt in varkensland. Daarom ben ik sceptisch. Theoretisch zijn er de nodige mogelijkheden, maar ik denk dat een flinke zet nodig is.
Ik deed een voorstel op de site van het AGD waar over dit interview wordt gesproken. Calculeer de kosten van diervriendelijkheid. Vertaal ze - uiteraard op basis van een dagratsoen - in een belastingvermeerdering en leg een aantal scenario´s voor aan de burger. Die mag dan als burger stemmen over wat´ie wil als consument. Dan zijn we ook eindelijk af van het gedram om aandacht van de dierenpartijen en hun wakkere vrienden en kunnen die het over echte dierwelzijnsissues gaan hebben. Wellicht zie ik het verkeerd, maar ik denk dat zij allang met dergelijke voorstellen hadden moeten komen in plaats van voortdurend de boel op oneigenlijke, niet door kennis of realiteitszin gehinderde stelten te zetten.
O ja, als de supers en de banken vertrouwen hebben gekregen, kan die belastingsmaatregel er natuurlijk ook weer af. Sterker nog, ik zou overwegen het af te spreken met de belastingbetaler: als je gaat voor lekker veel beter vlees, daalt de prijs. Misschien moet er wel een staffel komen, zodat er een gezelschapsspel ontstaat. Joehee, we hebben als Nederland nu X ton goed gekocht, dus de belasting met Y % omlaag.
Is een vierkante meter per varken in een groep prettiger voor varkens, dan 80 vierkante centimeter?
Dat staat hierboven nergens, men gaat er van uit.
Mijn varkens (2) hebben 16 vierkante meter modder, gekruid met oude potscherven en scherven van antieke tegels. Het was grastapijt. Ze hebben zelf de cultuurhistorie er van onderuit gehaald maar vonden het niet te vreten.
Komen dames uit de stad kijken, weten ze het meteen zeker, hoogste woord: dit hok is toch veel te klein voor varkens en in zo’n bende laat je ze toch niet leven?!
De varkens liggen, als ze niet vechten om voer, altijd op elkaar, samen op 1,2 vierkante meter.
.
Wat je in Zweden ziet is dat je blijkbaar niet teveel voor de troepen mag uitlopen. Verder zou je dier-vriendelijkheid - nou ja, de m2 per varken norm :-) - op Europese schaal moet regelen en vooral niet als klein landje. Dan nog de import vanuit buiten de EU controleren (varkensvlees vanuit buiten de EU zou ook conform EU regels gemaakt moeten zijn)
Laten we aub niet teveel luisteren naar het geblaat van de PvdD. Uit de reactie van mijn naamgenoot hierboven maak ik overigens op dat de m2 norm wellicht niet echt relevant is. (eigenlijk moet ik geen reactie geven op dit onderwerp, ik weet niets van varkensfok af. Kortom mijn reacties zijn gewoon boerenverstand opmerkingen).
Door deze lijn heen speelt een veel belangrijkere vraag : “welke sectoren zou je als land hoe dan ook willen houden?” Zijn varkensfokkers belangrijk genoeg? En telers? En automobielfabrieken? En scheepswerven? En banken? En ...?. Een land kan niet alleen ‘leven’ van diensten, kenniswerkers en computerwerkers denk ik. Een gezonde basis in de ouderwetse maakindustrie heb je echt nodig is mijn stellige overtuiging. Dit is (bijna) een politieke keuze!
Er zijn grenzen -financieel, sociaal en maatschappelijk- aan globaliseren en ik denk dat we de komende tien jaar daar keihard tegenaan gaan lopen.
Het wordt wel een armoedige discussie als de economische norm nog als de enige zaligmakende gezien wordt. Op ons erf staat een stal die we tot een jaar of 7 geleden verhuurden aan een varkenshouder. Hoewel het ons direct inkomen kostte hebben we besloten deze stal niet langer te verhuren. De stal staat sindsdien gewoon leeg. Dat is de luxe die je als ondernemer hebt, je kunt zelf de verantwoordelijkheid nemen hoe je je geld wil verdienen.
Op de ruimtediscussie wil ik nog even reageren. Meet allereerst het schrijfblad van je tafel even op en reken dan uit hoeveel varkens daar passen. Of ze dat leuk vinden weet ik niet, ik kan niet in de kop van een varken kijken. Annechien die dagelijks varkens ziet, zou ze wel meer ruimte willen geven, gezien het feit dat ze comfort class promoot.
Waar het gaat over sectoren die verdwijnen of kleiner worden moeten we niet te dramatisch doen. Jaarlijks verdwijnt tussen 3 en 5 % van alle boeren. We staan toch ook geen kinderarbeid en afschaffen van minimumloon toe om de textielindustrie weer terug te krijgen in Twente? Misschien is het allemaal wel veel efficiënter om varkens te fokken in Brazilië en Thailand en het vlees diepgevroren te importeren. Dat scheelt een hoop gezeul met voer en mest in Nederland. En gezien de mate van van belang die er in deze discussie aan dierenwelzijn wordt gehecht, hoeven we ons daar verder niet druk over te maken.
Nou Jopie, jij wilt de problemen liever exporteren? Zorgen dat niemand meer weet in Europa hoe dieren worden gehouden? Nu de mond vol van dierenwelzijn en allerlei zaken die varkenshouders moeten doen en straks maar gewoon uit verwegiestan kopen. Ver weg en niet weten. Lekker makkelijk hoor. Zo worden alle burgers ‘blind’ gemaakt.
Overigens: mijn varkens vertellen ook niet hoeveel ruimte ze willen hebben. De ruimte discussie is vooral ingegeven door ons mensen. Ik ben weleens op een feestje en dan denk ik “hoeveel m2” zal een ieder hier hebben? Niet veel, maar we hebben het toch naar onze zin.
Met bekvechten over de m2 bereiken we met elkaar niets. Zo komen we niet tot daden. Dat doen we door de handen ineen te slaan en te kijken of we iets nieuws op kunnen zetten. Dat geeft positieve energie. Enne… een klein stapje is ook voorwaarts. Vele kleine stapjes maken toch een grotere.
Waarom ga je met je stal, die nu leeg staat niet iets nieuws proberen?
Annechien, het gaat mij in discussie om de vraag in hoeverre wij altijd economische moeten laten bepalen hoe we handelen. Als om economische redenen de oppervlakte per varken nog kleiner moet worden, doen we dat dan ook? Daarom ook mijn eerste vraag van vanochtend meen ik, is er een grens? Volgens Klootwijk kunnen er zelfs twee varkens op 1,2 m2, misschien komt hij nog met een correctie dat het nog wel met minder kan. Ik wil via mijn koopgedrag kunnen bepalen hoe een dier gehouden wordt en wens niet afhankelijk te zijn van het politieke spel tussen Europa, Nederland of welk land dan ook. Zorg dat er duidelijke categorieën vlees in de winkel komen en laat mensen kiezen. Misschien schrikken we van de keuzes die consumenten willen maken als de keuze en vooral het aanbod er is, zoals Dick aangaf in zijn opmerkingen over biologische produkten.
We zijn trouwens nooit te beroerd om problemen te exporteren. Als het minimumloon hier te hoog is en de arbeidsvoorwaarden te duur zijn, laten we produkten op plaatsen maken waar het goedkoper is. Als een schip slopen in Nederland te duur is, dan laten we dat in Turkije of India doen. Ik zie geen enkele goede reden om dat met intensieve veehouderij niet te doen. En veel intensieve veehouderijen staan nu niet bepaald met de deur open om bezoekers te ontvangen.
Jopie, Klootwijk houdt van kloten, maar hij zei niet dat het met nog minder dan die 60 cm (5 cm minder dan de huidige norm) kan. Van kippen, die voor de eieren, menen we inmiddels te weten dat voliereleggers (kooikippen dus) gelukkiger zijn dan binnenscharrelaars, ook al denkt het publiek daar anders over.
Klootwijk stelt een vraag: waar is de ruimte-eis op gebaseerd? Niet alleen is 60 cm niet genoeg, maar ook waarom zou het 100 moeten zijn in plaats van 200 of misschien wel 700? Niemand die er ooit een argument voor gaf.
Kan iemand van de Animal Sciences Group van de WUR hier iets zinvols over zeggen?
Een heel andere vraag is: wat doe je als je niet weet hoe het zit? Humaniseren of niet.
Varkenshouderijen kunnen niet zomaar hun deur openzetten. Dit vanwege dierziekte insleep. Het is om te zorgen dat de varkens gezond blijven. Ik wil wijzen op Varkens in Zicht bedrijven.Dat zijn varkensbedrijven waar je zo in en uit kunt lopen en achter welliswaar glas zo kunt zien hoe de dieren gehouden worden.
Zie http://www.varkensinzicht.nl voor een bedrijf bij je in de buurt. Kom kijken en zie zelf hoe het er toe gaat.
En ja, ik wil juist dat er te kiezen valt in het schap. Dan kan de consument kiezen en ook de varkenshouder. Voor een varkenshouder alleen is het niet makkelijk om dat te realiseren. Ik verkoop varkens aan een vleesverwerker en niet rechtstreeks naar Albert Heijn. Misschien is het een idee om dat wel te doen. Dan heb ik als varkenshouder meer invloed.... (Er zijn wel veel mitsen en maren bij)
En er zijn over jodokussen die het minder doen. Ook in de varkenshouderij.
Dick, er valt zeker iets te zeggen over oppervlaktes per dier. Ook wetenschappelijk. Moet dat ff opzoeken, maar doe ik vandaag niet meer. Moe.. We zijn ondertussen ook nog bezig om de tarwe oogst binnen te halen. Ben vanavond aan het stropersen geweest. Detmer moest ff pauzeren en ik nam het even over.
Die ellendige economie komt altijd om de hoek kijken. Het is dat we moeten eten. Zonder economie geen welzijn en geen vooruitgang. Als ik niet om het economisch aspect denk, ben ik morgen er niet meer als varkenshouder. Dat wil ik niet.
Op het AGD artikel heb ik de volgende reactie geplaatst:
Bij het lezen van het foodlog interview en de AGD reactie daaromtrent bekruipt me een eigenaardig gevoel: Ik weet te weinig van conventionele varkenshouderij, maar het lijkt erop dat Annechien en Dick voorstander zijn van een door de burger -zo direct mogelijk- gedragen en betaald systeem waarmee -voor conventioneel- bovenwettelijke dierenwelzijnsmaatregelen gefinancierd kunnen worden. Lijkt me een uitstekend idee. Het eigenaardige gevoel echter komt doordat ik weet dat er al een democratisch systeem is waarmee de burger vat heeft op (en dus invloed heeft op) vleesproductie en de boer zich extra milieu of dierenwelzijnsinspanningen middels hogere marge kan veroorloven: Het biologische systeem. Mijn vraag is dan hoe kunnen we dat systeem bruikbaar maken voor conventioneel? Ik denk graag mee over dat prestatiecontract met de burger. We hebben er al enige ervaring mee…
Waar moet die ruimte eis op gebaseerd zijn? Niet op de Animal Science Group, of drieënhalf jaar polderen met LTO, NVV, ViN, Wakker Dier, de politiek en Klootwijk op persoonlijke titel. Geef de consument de keuze, zorg dat er A t/m E labels op het vlees komen en laat ons kiezen. Laat mij als consument de afweging tussen dierwelzijn en economie maken en maak vooral de verschillen ergens inzichtelijk.
Ik heb dus weinig met bovenwettelijke dierwelzijnsmaatregelen. Waarom zou een moslim, jood of vegetariër direct mee moeten betalen aan een veehouderij die zij helemaal niet zien zitten? Ik betaal liever direct voor een diervriendelijk produkt dan meer indirect voor een systeem dat mij niet ver genoeg gaat (en voor een ander veel te ver gaat).
En laat de grootwinkelbedrijven aub zo snel mogelijk vlees uit Zweden gaan importeren, dan zitten ze voor bijna een dubbeltje minder op de eerste rij!
@Annechien, die zorgvuldig geselecteerde zichtstallen hoef ik niet te bezichtigen, ik kan elke dag bij de buurman naar binnen lopen, waar door de afwezigheid van ventilatie de deuren ‘s zomers altijd open staan. Waarschijnlijk keur je ontbrekende ventilatie af, maar is dit misschien niet zíjn economische realiteit? En ik kom regelmatig bij een groot bio bedrijf in Raalte waar ik kan zien hoe het ook kan. Succes met het graanoogst trouwens.
ps jullie hartstochtelijke (en obsessieve?) afkeer van dierenwelzijnsorganisaties en PvdD begint een aantal jullie af en toe wel te hinderen. Daar moet je wat aan doen.
Dit is een doodenge wijze van gesprek voeren. Als de een zich iets afvraagt zegt de ander dat de een iets stellig beweert:
‘Volgens Klootwijk kunnen er zelfs twee varkens op 1,2 m2, misschien komt hij nog met een correctie dat het nog wel met minder kan.’
Andere kwestie. Het kan goedkoper elders. Duijnhouwer: ‘Als een schip slopen in Nederland te duur is, dan laten we dat in Turkije of India doen. Ik zie geen enkele goede reden om dat met intensieve veehouderij niet te doen.’
Ik wel.
Het slopen van schepen met primitieve middelen, zoals op de stranden van Bangladesh, is levensgevaarlijk. Er vallen doden bij (gemiddeld 1 per week). Goedkope doden, ver van ons bed.
In Noord Afrika zag ik transporten van schapen en kippen door de woestijn. Hemeltergend. Overvolle vrachtwagentjes staan midden op de dag in de felle zon geparkeerd als de chauffeurs een uurtje pauzeren en moeten bidden. Veel beesten komen dood aan bij het slachthuis maar worden gewoon verwerkt.
Excuses Wouter, ik heb me even vergist in je schoenmaat.
Wel ben ik erg blij met je woordkeuze dat het nog goedkoper elders kan. Dat lijkt me in deze hele discussie de essentie, het economisch kader wat ons handelen beheerst. Je hebt net aangegeven dat slopen op Alang Alang niet kan. Waarschijnlijk ben je ertegen dat kleding geproduceerd wordt met kinderarbeid.
In het gangbare economisch denken worden sociaal zwakkeren, milieu en dierenwelzijn stelselmatig buiten beschouwing gelaten. Dat onze huidige landbouwmethodes, die economisch gezien zo efficiënt zijn, leiden tot een kaalslag in flora en fauna die wordt betreurd bij Vroege Vogels en bejubeld bij de ALDI en LIDL. Dat goedkoop vlees misschien een relatie heeft met het verdwijnen van natuur op andere continenten, komt niet terug in de prijs van het vlees.
In de discussie over de varkenshouderij gaat het steeds weer over de economische haalbaarheid. Ons schrikbeeld is Zweden, waar diervriendelijkheid resulteert in failliete boeren. Als milieu en dierenwelzijn bij voorbaat ondergeschikt gemaakt worden aan “de economische realiteit” ontstaat een mager debat.
Er zit veel waarheid in wat Jopie zegt. En dat is een reden waarom de milieubeweging en de PvdD etc. blijft aan dringen op regels ondanks de slechte economische situatie in de landbouw. Vergelijk het met de industrie. Ook daar zijn allerlei strenge milieumaatregels ingevoerd de laatste tientallen jaren. En reken maar dat er allerlei lobbywerk is gevoerd om dat tegen te houden. Dit kwam mooi in beeld in de film van Al Gore. Hij toonde daarin dat de Amerikaanse autoindustrie maatregels om tot zuiniger auto’s te komen stelselmatig hebben tegengewerkt. Met als resultaat dat de Japanse auto’s veel zuiniger zijn en de Amerikaanse industrie bijna failliet. Allerlei strenge regelgeving is op de lange termijn juist een voordeel, hoe hard er ook getracht wordt die tegen te houden. Het ultieme voorbeeld van een sector die zich vrijwillig vast legt op strenge regelgeving is de biologische sector (met Herman Kok als één van de meest vergaande in die sector).
Interessant is dat in de landbouw de zelfde discussies gevoerd worden. Wij kunnen niet milieuvriendelijker produceren, want dan prijzen we ons uit de markt, wordt alom geredeneerd. Resultaat van al die landbouwlobby’s is dat we een landbouwsysteem hebben dat teveel input heeft en te veel output. Met nadelige gevolgen voor alle betrokkenen.
Interessante vraag : hoe komt het dat de Zweedse varkenshouders 7 cent minder krijgen dan hier? Dat kan niet alleen met de welzijnzeisen te maken hebben.
@ Annechien. “Soms droom ik van andere mogelijkheden, maar ik heb een bedrijf, kinderen die het over willen nemen en een bank die niet gelooft dat ik nou toevallig de enige ben die het wel lukt om alles anders te doen.” Annechien, gaat het dan om activiteiten op een heel ander terrein of heb je dan een vorm van veehouderij voor ogen. Als het om het laatste gaat zou ik heel erg geïnteresseerd zijn in hoe dat er uit ziet. In het eerste geval ook, maar dat is hier minder relevant.
Om maar eens te beginnen met de vermeende hartstochtelijke afkeer van dierenwelzijnsorganisaties. Dat heb ik niet. In Raalte werken LTO Varkenshouderij en Dierenbescherming hand in hand samen aan het zoeken naar welzijnsverbeteringen. Daarbij willen we de economische realiteit niet uit het oog verliezen. Niks mis mee, zou ik zo zeggen. Ook een aantal praktische varkenshouders doen mee met dat project en experimenteren ook met nieuwe huisvesting. Met De Dierenbescherming werken we samen daar waar we het eens zijn. We overleggen over de standpunten. Kijken waar we elkaar kunnen vinden. Maar ieder houdt zijn eigen verantwoordelijkheid. Vaak genoeg zijn we het oneens. Wel weten we beiden dat vele kleine stapjes samen één grote maken. Door zo te werken bereik je meer dan elkaar af te blaffen en te bevechten. Hebben respect voor elkaars mening.
Bij sommige andere dierenorganisaties ligt dat anders. Zeker als ze de veehouders aan de schandpaal willen nagelen. Mensen die goedbedoeld hun bedrijf uitoefenen en goed proberen hun vak uit te oefenen als beroepscriminelen neerzetten. Dan ligt het heel anders. Dan creeer je geen bruggen, maar verwijder je van elkaar. Daar heb ik een grote afkeer van. Daar kan ik niets mee. Het zij zo. Hun keuze door hun opstelling.
Ja, en over mijn dromen. Thuis experimenteer ik met een aantal nieuwe stallen gebaseerd op de comfort class gedachte (de behoeften van het varken). Ik zou graag een grote nieuwe stal bouwen gebaseerd op die gedachte. Ik zou willen dat dit vlees onderscheidend in het winkelschap komt te liggen. Dit is mijn privé gedachte. Maar ik weet ook dat een varkenshouder maar eens in zijn werkzame leven investeert in nieuwe stallen. Daar moet je het dan wel 20 jaar mee doen. Je kunt niet steeds met de nieuwste inzichten mee. We kunnen niet elk jaar een nieuwe jurk kopen. Zo zit het nu eenmaal in elkaar. Maar er kunnen wel stappen gezet worden.
Natuurlijk heeft Jopie gelijk en is economie hopelijk nog altijd ondergeschikt aan wat we willen. Het andere is ook waar, je kunt niet buiten de economie praten als het gaat om een sector die tot gooi- en smijtwerk is gemaakt door de interactie tussen supers en slachters. Een en ander onder aanvoering van de supers. Het slagerij-kanaal heeft er weinig aan gedaan om zich te onderscheiden en biedt dus ook al geen uitweg voor de bulk van de 20 miljoen biggen die Nederland nu eenmaal produceert.
Er is ruimte voor eenlingen die koppig doorgaan. Een aantal daarvan ken ik maar al te goed. Ze hebben het niet makkelijk. Livar is een succesverhaal naar buiten, maar Frans de Rond en zijn mannen moeten er iedere dag heel hard voor werken. Berkshire is in Nederland uiterst moeilijk. Sjek Floor - gisteravond op TV - met zijn Iberico’s kan het erbij doen en krijgt dingen voor elkaar omdat hij tevens slager, traiteur en verkoper is en staat voor uitstekende kwaliteit vlees en vleeswaar. Wat hij doet door zijn geintegreerde keten is weinigen gegeven.
Jopie, jazeker dus: mensen moeten eerst intentionele en dan pas economische keuzen maken. Maar het is moeilijk als je daar de statuur niet voor hebt. Het zijn de heel bijzonderen die dat doen. Vaak met onbegrip van hun omgeving.
Als je het over mijn positie hebt ten aanzien van de Dierenbeweging. Ik ben een heel warm voorstander van een humanimale omgang met dieren. Ik ben zeer voor mensen die pleiten voor dierrechten zelfs. Ik ben alleen uiterst kritisch op de methoden en communicatietechnieken die helaas nogal velen toepassen.
Warme sympathie heb ik voor de Dierenbescherming (trad zelfs ooit op in een promotiefilmpje van hen), al was ik laatst kritisch op ze inzake Puur & Eerlijk. Afkeer heb ik van de manier waarop bijv. Wakker Dier de ballen van beertjes vernaggelde door zijn manier van communicatie bedrijven. Dat is mede een gevolg van gebrek aan kennis. Ik heb weleens contact met ze. Dan gaat het vaak over gebrek aan kennis van hoe het zit. Iets dat ze elkaar verwijten. Ik verwijt het ze ook. Vooral in combinatie met het communicatieve effect wat ze weten te bereiken (knap!!). Ik had er een indringend gesprek over met Wakker Dier. Prompt kwam er een campagne over scharrelkippen, die buitenscharrelaars afdwingt, zonder na te denken hoe ze moeten uitleggen dat binnenscharrelaars - gevolg van eerdere promoties - juist niet goed zijn. Daar hadden we het over. Daarna kwam er geen tekst meer.
Op dit moment kijk ik mee naar een marktonderzoek dat wordt gehouden over eerlijke Nederlandse producten. Heel wat mensen geloven niets meer. Vanwege dit soort praktijken die ongetwijfeld bedoeld zijn om incrementeel te veranderen.
Daar word ik dus boos van. Omdat ik zie dat het de belangen van dieren zo schaadt als mensen nergens meer in geloven als gevolg van de ‘grote’ marketingpraktijken die deze zgn. dierenvrienden toepassen.
Jopie, ik zette jouw voorstel voor een keuze om in een voorstel op de site van het AGD. Ben benieuwd hoe de boerencommunity er daar op reageert.
Boerenkrant AGD schreef vandaag het volgende over dit interview:
Annechien ten Have nam deze week een dapper standpunt in. Zij keert zich tegen de eis van een vierkante meter per vleesvarken. Niet omdat dit laatste niet kan, maar omdat er ongelijkheid door ontstaat. En nog sterker: omdat er niets tegenover staat.
Zij is dapper, omdat Ten Have ook wel weet dat het debat snel een andere draai krijgt. Voor veel burgers klinkt een vierkante meter per varken veel te weinig. Voor je het weet, wordt het beeld weer opgeroepen dat de varkenshouderij dieren in veel te kleine hokjes wil duwen.
Het sterke aan haar pleidooi is dat zij niet louter het argument van eerlijke kansen uitspeelt, hoewel zij daar recht toe heeft. In de EU blijft het voorlopig bij de eis van 0,65 vierkante meter, in tegenstelling tot de 0,80 in Nederland nu en de eis van 1 vierkante meter in 2013. LTO ijvert ervoor de norm in de EU te verhogen naar Nederlands peil. Dat is een eerste stap. Daarnaast zou extra ruimte beloond moeten worden.
Natuurlijk hoort de consument daarvoor te betalen. Zo niet, dan kan de overheid dit volgens Ten Have stimuleren (fiscaal, via subsidies of – minder gelukkig – een minimumprijs). De sector op zijn beurt moet zich onderscheiden met smaak; niche naast bulk, om de meerprijs te halen. Vooruitstrevende gedachten, eindelijk eens niet vanuit het defensief.
Bijzonder getimed, want een columnist schreef vandaag in diezelfde krant dat LTO - waar Ten Have van is - er niet meer toe doet als het op visievorming en draagvlak bij de boerenachterban aankomt.
en op 12-08 stond er in het AGD een artikel over Bas en Els Kruisselbrink, varkenshouders, en hun passie voor hun 500 dieren, 2,3m2 per dier en over de omschakeling naar biologisch. Geeft ook een goed beeld van de (on-)mogelijkheden van dit zeer lastige vak.
