Het melkmeisje van Vermeer, icoon 1
Ze gaat door het leven als 'melkmeisje', maar dat is ze natuurlijk niet. Deze keukenmeid schenkt weliswaar melk uit een kan in een kom, maar ze komt niet net onder de koe vandaan. Deze struise Hollandse vrouw staat gewoon in een keuken, Dit schilderij van Johannes Vermeer ontstond rond 1658.
Wat voor culinaire informatie kunnen we putten uit dit schilderij?
Om te beginnen de melk. Is het wel melk, zou het niet ook room kunnen zijn in dit zuivelland? En waar zou de melk vandaan zijn gekomen? Werd de melk aan huis bezorgd? Haalde men die op de stadsboerderij? Of buiten de stad? Kwam de melk per schip naar de stad en werd hij op de markt verkocht? Of zat er nog een schakel tussen?
Wat ging deze keukenmeid met de melk of de room doen? Verwarmen in de kom? Werd het brij? Of Spaanse pap? Of roompap? Of ging ze het brood weken in de melk?
Dan het brood. In de mand ligt een rond brood, het lijkt wel of er hele graankorrels op zitten. Een stevig brood zo te zien. De kleine broodjes lijken mij meer fijn witbrood, en daarmee het brood van de rijken, de hogere standen. Het heeft een knapperige korst. Kwam het van de bakker? Of heeft ze het zelf gebakken? Zijn het oude broodjes die in de melk geweekt gaan worden voor broodpap?
We weten het niet. We weten wel dat brood met boter, brood met kaas, een gewoon dagelijks kostje was.
De keuken is sober, met een stoofje (in een vroegere fase heeft daar nog een naaimandje naast gestaan) tegen de muur, waaruit blijken kan dat de keukenmeid het verstelwerk in de keuken verrichtte, met haar voeten op een stoofje. Er hangt blinkend koper aan de muur. En een rieten mand. De tafel is gedekt met een eenvoudig kleed. Het aardewerk is al even doorsnee. Er staat wel een wat fraaiere kan met een tinnen deksel bij. Misschien is het wel een Siegburg kan, ik kan het op de afbeelding die ik hier heb niet goed zien. Maar verder is het een sobere bedoening.De muren zijn witgepleisterd, de plint is een rijtje tegeltjes met een blauw motiefje. De soberheid komt het schilderij ten goede, maar laat ons met giswerk achter.
Wie kan en wil er meer over vertellen?
Tot slot even een stukje algemene geschiedenis: Hoe rijk waren we nu eigenlijk in de 17e eeuw? Dat viel best tegen. Een ongeschoolde arbeider verdiende ongeveer tien stuiver per dag, een geschoolde het dubbele. In Amsterdam lag het loon wat hoger. Kon je daar ook van leven? De overheid had uitgerekend dat wie 44 procent v an eht gezinsinkomen aan roggebrood - het belangrijskte voedingsmiddel - moest uitgeven, bijstand verdiende. Op basis van die berekening konden de meest mensen redelijk rondkomen. Alleen het inkomen van de kostwinner was doorgaans onvoldoende. De gezinsleden in de lagere klassen brachten ook geld in. In Leiden bestond de beroepsbevolking voor bijna een derde uit vrouwen.
Veel immigranten uit de Zuidelijke Nederlanden en Duitsland kwamen in de 17e eeuw naar de Republiek. De handel die zij meebrachten, bracht welvaart mee, maar in het kielzog van de kooplieden kwamen ook veel ontwortelde en behoeftige mensen mee. Voor hen was er geen werk en geen woning. De daklozen woonden onder de bogen van de stadsmuren van Amsterdam. De stad had een eenvoudige oplossing. Zij brak de muren af.
In deze context past de sobere keuken, de eenvoud, de melk en het brood.
Reacties (19)
Opmerkelijk ook: de afbeelding lijkt ons nu antiek. Maar de scène was hedendaags (op de kleding na) voor ongeveer elke plek in Europa, tot pakweg 1960. Van de eerste eeuw tot de twintigste waren alle uitgestalde spullen, tot en met de gekalkte muur en plint, dagdagelijks. Nu niet meer. Zelfs zo’n brood is nu haast onvindbaar, of zeer duur.
Precies Nick, is dit nu een icoon voor de Nederlandse culinaire geschiedenis? Of blijkt maar weer dat Nederland gewoon in de pas liep met de rest van Europa?
Schort en stofmouwen ook not tot pakweg WO II volop in gebruik.
“Vaderlandsche Geschiedenis” neigt om verschillen tussen staten in de verf te zetten. Nederland heeft een zeker particularisme bewaard, waarschijnlijk onder religieuze invloed en “eilanddenken” in sommige hoekjes. Maar ons deel van Europa is een kruispunt, geen uithoek. Noordzee, Maas en Rijn brachten van verre spullen aan. het zout in het brood kwam van de Balearen of Setubal. Het graan allicht uit Frankrijk. Eén van de potten komt van de Rijn, het stoofje mogelijk uit Luik. De houtskool erin van de Ardennen of het Westerwald?
Haar blauwe stof kan Genuees (Jeans) zijn of van Nîmes (denim). Zelfs de kalk moest van ver komen.
“Werd het brij? Of Spaanse pap? Of roompap? Of ging ze het brood weken in de melk? “
Zou het niet een schildersmodel zijn geweest en ging ze daarna met wat duiten naar huis?:-)
Volgens Google is het een genrestuktraditie om keukenmeiden melk uit te laten schenken.
Een van de interpretatoren zegt dat het eigenlijk zeventiende-eeuwse porno is, omdat er een cupidootje te zien zou zijn.
http://www.essentialvermeer.com/cat_about/milkmaid.html
Het blinkende koper of goud zie je veel in schilderijen en is denk ik om te laten zien hoe goed je wel niet kunt schilderen. Bewust armoede laten zien om zo te tonen dat je sociaal bewogen bent is meer negentiende-eeuws, aardappeleters etc. Mijn gok: Vermeer was hier zelf arm en heeft zijn eigen keuken en het meisje van de bakker (inclusief brood) gebruikt.
In Delft is geen straat die melkmarkt heet, maar die zijn er elders wel.
Het uitschenken van melk zal een symbool voor iets zijn. Niet van onze zuivelindustrie. Zal wel met seks te maken hebben. Geen symbool ook voor culinaire stand van het land. Je hebt ook schilderijen met konijnen, zangvogels en druiven, geschilde citroenen etc.
Het beroepsnamenboek noemt voor de zeventiende--eeuw al beroepsnamen voor melkven(s)ter: melkman, melkloper melkmeid, melkkoper alsmede melkschipper. De verkopers liepen rond of stonden op de Grote Markt, dan? Mevrouw Vermeer ging daar dan heen om haar melkkruik te laten vullen?
Wouter, met opzet heb ik de erotische verklaring achterwege gelaten, ook al ligt dat voor de hand. Het ging louter om het culinaire. De koperen pan blinkt in een proper huishouden! Niet alleen om het licht te vangen op een schilderij.
Nick, ik vrees dat het ‘vaderlandse’ wellicht in de richting van Calimero moet gezocht worden?
Men is om een verschillende redenen keukentafereeltjes gaan schilderen in de kunstgeschiedenis. Er was wat te zien, het “gewone” was in en je kon er allerlei symboliek mee uitdrukken en het was ook nog eens mogelijkheid voor keukenmeidenspanning, eten was soms nog een manier om te laten zien dat je het goed had, en het was een manier om te laten zien hoe knap de schilder kon schilderen, want allerlei ingewikkelde lichtweerkaatsingen.
Het weergeven van een culinaire essentie was GEEN doel. Schilders klopten niet bij een huishouden aan om de werkelijke keuken + meid te verbeelden. Ze huren een model in en maken een fijn stil leven eromheen. Als er ergens asperges en een citroen liggen, wil dat niet zeggen dat ze daar ook mee gingen koken.
Vermeer woonde om de hoek bij een bakker. Daarom schildert hij brood. Of zo. En de meid giet melk omdat andere schilders die pose ook al verbeeldden. Dat het een icoon zou zijn voor het Hollandse eten zal wel bedacht zijn door de KLM. Het brood en de pannen zullen vast wel naar het leven geschilderd zijn.
Stoofje en naaigerei? Ligt er ook wel dik bovenop dat dat een dubbele laag heeft. De aardappeleters zijn trouwens ook een genrestuk, al geschilderd door anderen in het sociaal bewogen genre. Ook Van Gogh heeft daar flink zitten stylen.
Lizet, de schone deerne heeft in zo’n sober huishouden niet een grote kan vol slagroom tot haar beschikking lijkt mij. Ze gaat denkelijk broodpap maken in die kookpot, dat ligt wel zo voor de hand. Maar wel erg saaie broodpap want er is geen suikerpot, honingpot of stokje kaneel te bespeuren op de tafel. Of het moet zijn dat ze vooralsnog alleen maar die stukken oud brood gaat weken in de kookpot er voorbereiding van de broodpap.
Het zou ook karnemelk kunnen zijn die ze daar uitschenkt om karnemelksepasp te koken. Maar karnemelksepap werd met bloem of met grutjes gekookt. Ik weet ook niet of karnemelk in die tijd goedkoper was dan melk, denkelijk wel omdat het een restproduct is. Maar ik denk dat karnemelksepap meer een gerecht is dat op het platteland werd gegeten juist omdat die karnemelk overbleef na het boterkarnen. Met die kleine beetjes karnemelk ga je niet sjouwen naar de markt lijkt mij. Maar misschien juist wel en werd karnemelk ook verkocht op de botermarkt. Het zijn maar opkomende gedachten, ik weet er niet echt het fijne van. Behalve dan van papkoken!
Zou bread-an-butterpudding de opvolger zijn van broodpap?
Rubens, Jordaens, Van Dyck waren min of meer zuidelijker tijdgenoten van Vermeer. En die hadden niet zo’n probleem met erotiek, het wulpse en de allegorie van de zinnen.
Dan moet het wel erg kil in de Noordelijke Nederlanden zijn geweest, dat Vermeer een naaidoosje, een melkkan en een stoofje nodig had om het zinnelijke te verbeelden. Daar was Jan Steen beslist wat soepeler in.
Brood werd niet altijd gesneden, maar ook gebroken.
Als de enscenering niet ‘gemaakt’ is, dan wordt het ofwel een sobere gezonde maaltijd, of het Melkmeisje van Vermeer is een Vlaamse in dienst van Vermeer en gaat Vlaamse broodpudding (zie op link 18 sept. 15.18hr) maken.
Geen broodpap, dat was voor oudjes zonder tandjes ;-)
Guillaume. Waarom denk je dat dit een Vlaamse deerne is? En broodpap kan ook voor kindjes met kleine tandjes zijn, alhoewel er op jouw West-Vlaamse broodpudding ook niet ernstig gekauwd hoeft te worden.
Maar jouw broodpudding lijkt mij wel een stuk lekkerder, al is het wel een duur gerecht qua ingredienten voor zo’n arm of sober gestemd huishouden met slechts 1 koperen pot aan een spijker in de muur en een gebroken ruitje in het keukenraam.
Overigens is die kookpot te hoog om een pudding te garen in de oven, kun je beter een lage, brede schotel voor gebruiken. Daaruit kan de pudding ook makkelijker gestort worden dan uit een rondbuikige kookpot met smallere opening dan de buik wijd is. Dus ik opteer technisch gesproken voor broodpap. En qua zichbare ingredientafbeelding eveneens. Maar in het toekomstige restaurant van Het Rijksmuseum past die West-Vlaamse broodpudding stukken beter op de kaart! Lijkt mij namelijk erg lekker.
Als het brood geweekt zou worden, zou het logisch zijn om eerst het brood in de pot te doen en dan de melk erover te gieten.
Maar het is toch overduidelijk een compositie?
Hier stopt iemand er nog eieren in:
“Vermeer’s unassuming maid is slowly pouring milk into a squat earthenware vessel which is commonly known as a Dutch oven. The deep recessed rim shows the vessel was meant to hold a lid to seal the contents for airtight baking. Dutch ovens characteristically were used for prolonged, slow cooking and were made of iron or in the case of the present painting, of ceramic. Rand posits that the key to the contents are the broken pieces of bread which lays before her in the still life and assumes that she has already made custard in which the bread mixed with egg is now soaking. She now pours milk over the mixture to cover it because if the bread is not simmering in liquid while it is baking, the upper crusts of the bread will turn unappetizingly dry instead of forming the delicious upper surface of the pudding. The maid takes such care in pouring the trickle of milk because it is difficult to rescue bread pudding if the ingredients are not correctly measured and combined.”
De ‘Dutch oven’ had pootjes en/of een hengsel zodat hij in de as van een vuur kon worden gezet of opgehangen worgen boven een vuur. Ik zou dit niet direct een Dutch oven noemen maar een kookpot en waarschijnlijk voorloper van de ‘officieele’ Dutch oven. Amerikaanse parkrangers in woestijngebieden van Arizona trekken er nog steeds te paard op uit voor enkele dagen (zelf meegemaakt) en slapen en koken onder de sterrenhemel. Standaard kookgerei is de Dutch Oven die wordt vastgebonden samen met hun deken achterop de rug van het paard. Daarin koken ze chilli zonder carne en zo gepeperd dat je bijna blaren op je tong krijgt.
Van wie is die Engelse tekst?
Met custard wordt denkelijk het ongegaarde mengsel van eieren,melk en suiker bedoeld. Alleen eieren zou te weinig ‘vocht’ opleveren in relatie tot de hoeveelheid brood die je nodig hebt voor een broodpudding. Dat ze nog wat melk toevoegt op het eind zou kunnen omdat het moeilijk van te voren te berekenen is hoeveel ‘vocht’ het brood zal opnemen; dat is nameljk afhankelijk van de ouderdom en de kwaliteit (gebruikte meel/bloem)van het brood. En natuurlijk voegt ze mondjesmaat melk toe want een te grote scheut melk zou de custard te dunne kunnen maken dus te slappe broodpudding opleveren die daardoor niet gestort/geschept kan worden.
Maar het blijft naar mijn idee moeilijk een broodpudding uit een kookpot te storten. De pudding kan natuurlijk ook gewoon uit de kookpot worden geschept.
Als je goed kijkt naar de opening van de kookpot zie je onder de rand een heel dun streepje wit dat doet vermoeden dat de pot al bijna tot de rand is gevuld. Dat is wasrschijnlijk de reden dat ze voorzichtig nog wat melk erbij giet.
Florine: “dat doet vermoeden dat de pot al bijna tot de rand is gevuld”
Maar hoe moet het brood er dan nog bij?…
Tekst komt van bovengenoemde Vermeer-site die een Harry Rand citeert.
Als Vermeer geen letterlijke voorbeeldafbeelding navolgt die is overgeleverd, zullen we nooit weten wat deze fictieve keukenmeid maakt. Iets met brood, melk en niet afgebeelde ingrediënten. Wilde hij zich afzetten tegen de overuitbundige keukenschilderijen en pronkstillevens en expres extra sober doen?
Er is toch een meelzende kunsthistoricus hier?
Denkelijk zat het brood er al in. Op het laatst schenkt ze nog wat melk bij en dat geeft actie. Dat er nog stukken brood te zien zijn en hele broodjes en een groot heel brood is gewoon ter invulling van het thema zodat de toeschouwers begrijpen waar deze deerne mee bezig is. Geen melkschenkerij maar restjeskokerij met melk.
Deze sobere uitstalling is mooier en realisctischer (vind ik) dan al die overdadig volgestapelde tafels met allerlei eetbaars door elkaar. In de beperking toont zich de kunst.
Hoi, denken we nu niet te realistisch?
Vermeer was een schilder, geen kok. Wist begot niet hoe men pap maakt. Wel hoe verf te mengen. Maar dit is duidelijk geen arme meid (zelfs al is er een venstertje stuk): de kleuren van haar kleding stinken naar geld. Was hij -Vermeer- het niet die een meisje met een parel in haar oor schilderde, zo duur als de jaarbegroting van Nederland in die tijd?
Dit is artistiek licht en suggestie, geen keukenrecept en ook geen medelijden van Emile Zola.
@Nick Trachet. Al was hij schilder dan wil dat nog niet zeggen dat hij niet wist hoe pap gekookt werd of misschien die fameuze broodpudding werd gemaakt of de beginselen ervan vaak aanschouwd.
Dat zou ik met evezoveel zekerheid kunnen zeggen als jij beweert dat hij niets van papkokerij wist.
De meeste schilders zijn meestal ook hele goede kokers (is mijn ervaring). Creatieve geesten. Al is het artistiek licht, het blijft een keukentafereel waar wel enige realiteit in zit dunkt mij. Hij was toch niet verstoken van huiselijk leven die Vermeer?
Het recept fantaseren/beredeneren wij er bij, dat is juist het aardige in het kader van de opzet van Lizet’s serie to be. En medelijden van Emile Zola. Sober heeft niets met medelijden te maken. Of begrijp ik je verkeerd?
Florine, waarschijnlijk inderdaad een gewone kookpot, vermoedelijk op drie pootjes, en met een oor. Brood er al in, melk of room er op, misschien zelfs bier? (Siegburg kan).
Overigens is ‘broodpap’ een gewoon gerecht uit de kookboeken. Moet je misschien niet helemaal ons idee van pap aan plakken.
