Mooi stuk, met een paar goede (persoonlijke) overwegingen.

Wat ik ooit van een verkoper met invloed heb geleerd: “Niet de consument bepaalt het aanbod - al klinkt dat wel hip - maar gewoon wij. Dat wij in de winkel leggen wordt verkocht”. Ik denk dat dit inderdaad zo is. De gedachte dat alles consument-gedreven is klopt maar heel beperkt (al zijn de overall trends natuurlijk wel : duurzamer, lekkerder, verser, meer kwaliteit, gemak, buiten-de-deur, gezonder, ... ).

We kunnen met ons allen dus heel positief worden, ook het CBL heeft van de week de verklaring “Verduurzaming Voedsel binnen 15 jaar” in aanwezigheid van de minister van LNV ondertekend. Dus vanaf nu gaan de de CBL-Leden gaan (pro-actief) investeren en ervoor zorgen dat het aanbod duurzamer wordt. Wij (=consumenten) gaan dit duurzame voedsel dan gewoon kopen. Foodlog gaat deze belofte gewoon monitoren, simpel toch?

Vanmorgen in Trouw: AH pleit voor wetgeving op het gebied van duurzaam. Goed en opmerkelijk nieuws, toch?  AH heeft het voortouw genomen, met Puur & Eerlijk. Nu maken we daar wetten van. De definities zijn er al.

Interesting, but very worrying, zou - vermoed ik zo’n beetje donkerbruin - Tim Lang zeggen. Wie is in staat om duurzaamheid in wetten vast te leggen? Al klinkt het geweldig en kun je er goed een ‘duurzaam’ level playing field (sorry voor de management speak!) mee afdwingen. Jansen zei donderdagavond wat dingen die naar ditzelfde voorstel klonken:
de ene super gaat de andere niet voor op duurzaamheid en dus moet je ze voor de wet weer allemaal gelijk maken. Dan kunnen consumenten en maatschappelijke organisaties niet meer zeggen dat ze zo lullig doen.

Is zo’n voorstel goed nieuws? Ik betwijfel het. Het gaat niet om de wet maar om de intentie. Klinkt dat naief vanuit het perspectief van de handelaar? Wellicht, maar dat is geloof in het omgekeerde ook: ons legalisme zal niet tot de snelheid leiden waar Lang voor pleit.

@ Dick, ik ben het niet met je eens.

Op het gebied van voedselveiligheid zijn er toch ook wetten, waarom zouden we geen regels gaan verzinnen rondom duurzaamheid. Om het ingewikkeld te maken: ik denk in eerste instantie aan energie/grondstof/water. Voeding & gezondheid en Voeding & diervriendelijkheid - in beide gevallen soms ook meegenomen onder de kop duurzaamheid - voorlopig even buiten de wetgeving houden. Als liberaal vind ik dat helemaal niets, maar ik denk dat Lang gelijk heeft. Het is naïef om te denken dat ‘de markt’ het wel oplost. En als de markt het wel zo doen dan is dat gevaarlijk. De sense of urgency is overigens ook veel ter groot.

Het werkelijke probleem dat ik zie is dat het zo complex is dat de kennis wellicht (weer) van bedrijven afkomt. Dat zou verontrustend zijn! Een paar multinationals gaan bepalen wat de spelregels gaan zijn.

Ik zie patronen tussen:
1- Voedselveiligheid (o.a. GMP, HACCP)
2- Voedselkwaliteit (o.a. BRC, IFS)
3- Voeding en gezondheid (functional foods, verrijking, .. )
4- Voeding en duurzaamheid (niveau retail en keten)

In alle gevallen heb je EN regelgeving EN certificeringen. Onderdeel (3) is al zo moeilijk dat de inhoud wetgeving al vaak van A-Merk producenten afkomt (denk aan de Kellogg’s case), onderdeel (4) lijkt nu door een paar grote retailers opgepakt worden. Hoe groot gaat het democratisch gehalte zijn bij het opstellen van deze concept wetteksten? Staat de politiek/ambtenaren niet per definitie op kennis en middelen 1:0 achter? Dat is om je zorgen te maken.

Die wetgeving, daar ben ik helemaal voor. Ik heb dat inmiddels in verschillende vakbladen aangegeven. De vraag is alleen wie die wetten maakt. Wie heeft de kennis om de benodigde wetten te maken? En dat in een wereld waarin het gemiddelde leveringscontract bestaat uit 350 pagina’s tekst waar een aantal juristen goed aan verdient.
AH stelt inmiddels zijn systeem voor. Dat is nog terecht ook, want overheden doen het niet, cq. laten het over aan ‘de markt’. Het gaat me om het democratisch gat. Het feit dat er iets in beweging komt zoals Judith en Onno van Eijk hier elders bepleitten kan in het gezicht van de samenleving als geheel ontploffen. Lang had er die buitengewoon zachtaardige klinkende maar venijnig bedoelde woordjes voor: ‘interesting, but worrying’. Wie bepaalt de wet? De wetgever natuurlijk. Maar wie doet het inhoudelijk? Zoals je al aangeeft, zullen dat waarschijnlijk de belanghebbenden zelf zijn omdat zij de meeste detailkennis van de zeer ingewikkeld geworden processen hebben. Dat technisch-inhoudelijke aspect in relatie tot wetgeving is zo complex dat we het hier beter even buiten kunnen laten. Sorry, ik begon!

En nu vooral terug naar Annechien’s commentaar op Marc Jansen: de supers nemen hun verantwoordelijkheid niet.

De vraag van AH om wetgeving vind ik een goede. Het Nederlandse vertrouwen in de overheid en wat de supers aanbieden is gelukkig terecht heel hoog. Op voedselveiligheid hebben we goede regelgeving.

Als het gaat om duurzaamheid is dit nog niet goed verankerd. Unilever werkt al jaren met het model dat de burger iets anders wenst dan de consument. De wetgever wordt door de burger aangesteld. En dus vraagt de burger aan de overheid om regelgeving op te stellen aangaande het verduurzamen van de consumptie.

Zeker als je het staatje leest in het artikel van Trouw over waar de verantwoordelijkheid voor duurzaamheid ligt, zie je dat de consument zichzelf het minst verantwoordelijk acht. ‘Als het in de supermarkt ligt, dan is het niet verboden, en dus mag ik het kopen.’

Duurzaamheid is, zoals Caspar Woolthuis van Super de Boer zegt, een terrein waarop geen exclusiviteit mag zitten. Op dit moment wordt duurzaamheid als competitief middel ingezet. Dat mag best als het gaat om wie er het meest vooruitstrevend is. Zodra je bepaalde producten of processen hebt verduurzaamd, moet je andere toegang geven om zo een brede duurzame ontwikkeling te realiseren.

Het Puur&Eerlijk;merk zet mensen aan tot een transformatie. Het is een toegankelijke stap om iets te kopen dat beter is dan het huidige aanbod. Zodra je vaker P&E;producten koopt, zal je transformeren in een steeds meer en meer bewuste consument. Immers als je één keer biologisch of één keer fair trade hebt gegeten, dan eet je daarna als je het niet koopt dus niet biologisch of niet fair trade.

Kortom, de stappen zijn logisch:
1. bouw een basis duurzaamheid.
2. zorg voor brede regelgeving zodat dit de standaard wordt.
3. ontwikkel je bedrijf om iedere dag verder te verduurzamen.

Het is een samenspel van NGO’s, overheid en bedrijfsleven en laten we met zijn allen doorzetten. Ik hoop dat Nederland koploper wordt in duurzaam eten.

Nogmaals, de gemeenschap van burgers zal de wetgeving via de daarvoor bestemde instituties tot stand MOETEN brengen. Dat is de aard van ons democratisch bestel en die is uitstekend (wat mij betreft is nergens in de wereldculturen iets beters uitgevonden). De problematiek zit ‘m in de vele inhoudelijke typen van gedetailleerde kennis die nodig zijn om die adequaat te laten zijn. In laatste instantie wil dat woordje gewoon zeggen: in ieders belang.
Het op zichzelf onbeduidende gevalletje ‘ijzer in Kellogg’s’ laat op detailniveau zien dat het systeem tot op het hoogste niveau van abstractie anti-democratische trekken heeft gekregen. Louter door inhoudelijke detailkwesties die uiteindelijk bepalen wat wel en niet mag.

Maar alweer nogmaals: terug naar Ten Have over de visie van het CBL zoals afgelopen donderdag gepresenteerd door Jansen.

Complimenten voor deze draad.

Ik vind het een terechte vaststelling dat supermarkten, als dominante speler in de keten, een hoge verantwoordelijkheid hebben voor verduurzaming.
Het DNA van retail organisaties is echter niet geschikt om dit thema vlot te trekken, behoudens enkele genoemde iniatieven.

Ik heb twijfels of de sense of urgency in politiek en maatschappij voor duurzaamheid voldoende groot is, om echt regelgeving te realiseren. De vraagstelling is dermate complex, dat ik vermoed dat velen zich hier niet aan willen branden. Er zijn immers branches waar duurzaamheid met minstens even grote stappen wordt genegeerd, zonder dat er daadwerkelijke oproer ontstaat (bouw van kolencentrales bijvoorbeeld).

Het woensdag getekende akkoord omtrent duurzaamheid heeft nauwelijks aandacht in de media gehad. Kopenhagen hoor je ook nauwelijks.

Ik ben sceptisch, er is geen grote duurzaamheids beweging in maatschappij, bedrijfsleven of politiek. Er is hoogstens een stijgend bewustzijn en een gedrag om gewetensvroeging af te kopen (.... laat ik deze Puur en Eerlijke kipfilet maar kopen....).

Hoe verder?
Blijven discussieren om het thema op de agenda te krijgen!
Blijven steun geven aan hen die voor lopen!

Het is interessant om dit verhaal te koppelen aan andere discussies die hier eerder aan bod kwamen. Net als veel andere sectoren - landbouw - is er sprake van overcapaciteit bij supermarkten, zo’n 15% (was het Grievink die dit zei?). Welke strategie dan te volgen? Je kunt gaan voor de bulk (50%), het middensegment en de niche (10%). Dat supermarkten zich profileren met duurzaamheid is dan een poging om in het nichedeel te komen, met de bijpassende beloning.
Zelf vond ik zijn opmerkingen rondom de marktmacht van de schakels in de voedselketen interessant. “Boeren zijn niet zielig en de retail is niet wreed” zei hij. Ik ben het helemaal met hem eens. Dwz afhankelijk van het niveau van beoordeling.

Boeren hebben individueel geen marktmacht. En supermarkten hebben individueel ook geen marktmacht (vanwege die 15%). Vandaar dat zij zo keihard onderhandelen. Marc ontkende dat in mijn ogen, ofwel dat was iets waar hij het liever niet over heeft.  Liever liet hij het menselijke gezicht zien van de retail, in de vorm van de focus op de duurzaamheid. Dat gezicht waar hij het liever niet over heeft is bijv hier te zien
http://www.boerderij.nl/1087640/Landbouw/Nieuws/Franse-staat -klaagt-supermarkten-aan.htm Let ook op een van de commentaren over de yoghurtleverancier.

Het punt is dat zowel afzonderlijke supermarkten als de leveranciers niet veel marktmacht hebben. Maar als sector heeft de retail wel de grootste marktmacht. Juist de combinatie van deze twee effecten zorgt er voor dat zij zich opstellen zoals zij doen. Met de gevolgen voor de rest van de keten.

Waardering voor het verslag van Annechien. Aangezien Annechien geen echte journalist is (hoeft ook niet) maar varkenshoudster en lobbyist (is niet erg ;-) is haar verslag niet vrij van meningen. Ook dat is niet erg maar is wel goed om in het achterhoofd te houden. Wat mij betreft wordt mijn PPT en de video-opname die er blijkbaar van gemaakt is online gezet.
Een paar opmerkingen ter correctie en voor verdere discussie
- Supermarkten hebben de focus altijd op de consument. Ik heb afgetrapt door te stellen dat als het om voedsel gaat, de focus de tweede helft van de vorige eeuw op de boer en tuinder lag. In de eerste helft van deze eeuw ligt dat op de consument.
- Het lijkt een verwijt dat supermarkten de onderwerpen op de duurzaamheidsagenda niet zelf bedacht hebben. De vraag is of dat erg is als supermarkten wel bijdragen aan het oplossen van (maatschappelijke) problemen rondom de productie van voedsel. Supermarkten zijn geen probleem-eigenaar voor milieu, dierwelzijns en sociale issues. Supermarkten zijn wel mede-oplossingseigenaar.
- Met name vanwege tijdgebrek kon ik niet op alle thema’s ingaan. Waterschaarste is iets waar we nog niet echt mee bezig zijn. Daarmee ontkennen we het potentiële probleem niet en ik heb het niet gebagatelliseerd als ‘emotie’.
- Kiloknaller zegt niets over duurzaamheid. Of supermarkten 10 euro voor een karbonaatje vragen of het gratis weggeven, producten moeten voldoen aan de wet en de bovenwettelijke eisen die een afnemer stelt (zoals verdoofd castreren). De negatieve sentimenten rondom de kiloknaller is de propagandaretoriek van de anti-vlees lobby die grif wordt overgenomen door varkenshouders. Vreemd, want als er iemand belang heeft bij af en toe een prijsactie in varkensvlees in de Nederlandse overschotmarkt, is het wel de varkenshouder.
- In het anti-globalistische en local-for-local verhaal van Tim Lang schuilt een groot gevaar voor de huidige Nederlandse landbouwproductie. Als de Duitsers en de Italianen daarnaar gaan leven, kunnen we 70-90% van de landbouw in Nederland opdoeken. Het is maar wat je wilt.
- Mijn stelling was (en daar kwam ik aan het eind onvoldoende aan toe door tijdgebrek) dat transparantie verdere verduurzaming gaat helpen. De consument kan straks alle informatie die hij wil hebben over een product krijgen, netjes geordend volgens zijn of haar persoonlijke voedselprofiel.
- Verdere verduurzaming van voedsel en de productie ervan is iets waar we met z’n allen in moeten investeren. Supermarkten doen dat bijvoorbeeld door biologische producten te verkopen (iets wat geld kost of misschien net rond te rekenen is) of de verdovingsapparatuur voor de zeugenhouders te hebben betaald, fabrikanten moeten het doen en boeren en tuinders en hun toeleveranciers ook.
-Tenslotte, ik heb ook betoogd dat ik betwijfel of we het met z’n allen nou zo slecht doen. Hoe onduurzaam is gangbaar tegenwoordig?

Heel positief Marc, dat je reageert op deze site. Een aantal punten die je stelt in je reactie kloppen, zoals rondom het water. En je opmerking met local-for-local stem ik ook mee in.
Het onderwerp van je lezing was duurzaamheid. Vandaar dat je je daar op richt. Maar belangrijk onderdeel van de hele lezingencyclus is ook de structuur van de hele voedselketen. Je hebt ook in de zuivelindustrie gewerkt. Ik ben dan ook benieuwd naar je visie: je hebt ervaring zowel in de leverancierskant, als in die van de retail. Graag verneem ik je gedachten hier over.

Kijk eens naar de folder van DEEN deze week. 4 pagina’s fairtrade.

Marc stuur me je slides en ik hang ze hieraan.

@Marc, top dat je zo snel een reageert. Ik moet zeggen dat je reactie een stuk redelijker overkomt dan je presentatie in de Rode Hoed. Of je het bewust deed weet ik niet, maar de zaal had door je stijl van presenteren weinig sympathie voor je. Ook bij mij heb je een gevoel achtergelaten van “pronken met andermans veren”, een beetje meer nuance zorgt zeker voor meer sympathie. Sympathie is denk ik hard nodig om een keten brede samenwerking op te zetten. Hakken in het zand, of een wij-zij verhouding blokkeert.

Deze samenwerking kan door een wortel-en-stok-aanpak de -in mijn ogen noodzakelijke- verduurzaming realiseren. De wortel is : een versneld aanbod van duurzamere producten (let wel ik heb het niet over ‘biologisch’, wat mij betreft ligt de focus op duurzaam-conventioneel), retail - de CBL leden - kan dit via een convenant pro-actief gaan doen. De stok : versneld extra wetgeving m.b.t. duurzaamheid implementeren (ik heb al aangegeven liberaal te zijn en hier gevoelsmatig moeite mee te hebben, maar nodig is het wel). Deze twee lijnen zouden de basis kunnen zijn van de nog op te stellen roadmap met FNLI/TIFN/LNV/EZ/FND/LTO/… . Samen de schouders eronder zetten.

Dan stel je de vraag “Hoe onduurzaam is gangbaar tegenwoordig?” ook het beantwoorden van deze vraag zou onderdeel van de roadmap moeten zijn. Voor grote groepen producten op een ‘open-source rationele’ manier in kaart brengen wat de duurzaamheidsscore is. Als ik het over duurzaamheid heb, dan bedoel ik in eerste instantie (1) energie, (2) water, (3) grondstofverbruik door de keten. Wat mij betreft houden we voorlopig “voeding en gezondheid” en “diervriendelijkheid” buiten de vergelijking.

We mogen complexiteit van het wetgevingstraject en de product-benchmark-analyse niet onderschatten. Ook is het verstandig als we voldoende rekening houden met de ‘scheiding der machten’. Het democratisch gehalte van de nieuwe wetgeving moet gewaarborgd worden. Nieuwe ‘open-source’ gedachten kunnen helpen. http://wdeheij.blogspot.com/2009/10/tim-lang-het-feest-van-o vervloed-is.html.

We moeten kortom aan de slag en niet te lang blijven hangen in gelul of ‘fundamenteel onderzoek’. Hoe kijk jij aan tegen de te nemen acties?

Marc, als ik het goed begrijp onderschrijf je dat we met zijn allen een stap moeten zetten richting duurzaamheid. Gelukkig maar. Je zegt dat transparantie die duurzaamheid zal bevorderen.

Je moet dan ook definieren hoe transparant is transparant. Je hinkt daar zelf wat op twee gedachten: RFID en productie te bekijken via de webcam etc. Tegelijkertijd zeg je dat productinformatie ook moeilijk is. Je zegt dan dat als die kip het niet begrijpt, hoe kan de consument het dan weten. Dat schept bij mij verwarring.

Wat moet ik met het feit dat jullie maar al te vaak wisselen van trouwe leverancier voor een ander als die zo onverstandig is zijn kostprijs geweld aan te doen. Communiceer je dat in de toekomst dan ook transparant? Hoe moet ik dat zien?

Nog iets anders. Het klopt dat mijn verslag niet feitelijk is. Ik heb er bewust mijn mening en impressie aan gekoppeld. Dat is bedoeld om de discussie hier aan te zwengelen. Enne, ik ben geen echte journalist, maar gelukkig wel een echte varkenshouder, akkerbouwer en biogasboer. Overigens een hele duurzame combinatie die drie takken op mijn bedrijf. Maar dat terzijde.

Wouter, waar laat jij de burgers die tevens consumenten zijn in je rijtje van fixers om het eens even ‘samen’ aan te vatten? Je laat ze er - is mijn indruk - bewust uit.

In aanvulling op de vragen die Annechien stelt, zou ik van Marc willen weten waarom hij Lang hier een anti-globalist noemt. Lang had een verademende kritiek op Pollan met zijn romantische anti-systeem/groot/super etc. tone of voice (die ten koste gaat van zijn analyse van de gevolgen van de ketenorganisatie en machtverdeling daarin; die analyse biedt meer mogelijkheden dan de nontech-tech en localiteit waarvoor hij een persoonlijke voorkeur heeft).

“Transparantie creëren door RFID en webcams”. Prima als dat gebeurd, maar het is toch niet een serieuze oplossings(richting) voor verduurzaamde producten ?!

Nog even over de suggesties voor regelgeving ten aanzien van duurzaamheid. Wouter schreef er eerder iets over. Geen probleem als het gaat om basisregels. Dat moet. We moeten echter Nederland niet dicht regelen. Dat doodt de innovatie en vernieuwing. Om gek van te worden al die extra regels voor ondernemers.

Bovendien kan het niet zo zijn dat regels alleen in Nederland gelden. Producten geproduceerd onder andere condities mogen wel gewoon geimporteerd worden in onze vrije handelsstaat. Dat schept ongelijkheid en zorgt dat de productie hier verdwijnt.Dat willen we toch ook niet?

We moeten wel zorgen voor gelijke monniken gelijke kappen. Zo hoorde ik onlangs dat er gewoon Chileens vlees in een schap ligt van een groothandel. Hoezo het dioxineschandaal in Chili? In Europa werd in een soort gelijk voorbeeld uit Ierland vlees (terecht) vernietigd en dat vlees uit Chili ligt gewoon ongestraft in het winkelschap en niemand die er iets van zegt. Hoe zit dat met de controle in het winkelschap? Dit is wat er gebeurt als de productie te ver van ons af ligt. Dan verliezen we de controle als burger, super en maatschappij!!

@ Dick, je vraagt me om op zaterdagavond een complex probleem op te lossen! Enfin, een poging:
- via een actieve politiek: duurzaamheidswetgeving implementeren.
- invloed via een open-source informatiesysteem (ik weet nog niet met welke informatie).
- geen keuze vrijheid aanbieden. Alleen minimaal duurzame producten zullen nog verpakt worden.
- voorkomen dat we een Voedingscentrum-IKB-VWA systeem optuigen (ik weet dat jullie hier een toelichting op willen gaan hebben.).
- ... ...

(morgen weer een dag)

Over onze vraag aan Annechien om Marc’s voordracht te verslaan: dat ligt inderdaad precies zoals ze het aangeeft. Zo ontstaat daadwerkelijke discussie. Als de opponent zich in het gesprek mengt en die de ruimte krijgt om zijn punten te maken, kan een breed lezend publiek zelf oordelen wat het ervan vindt in plaats te moeten vertrouwen op het verslag van een journalist. Dat is het verschil tussen de bron van nieuws zijn en nieuws verslaan.

Marc, bij deze nodig ik je uit om niet het, maar jouw verslag te schrijven van de voordacht van Antoon Vermeer op 18 november, zodat ook dan een werkelijk gesprek voor het lezende publiek ontstaat.

@Marc Jansen: U schrijft over investeren in verduurzaming van voedsel: “Supermarkten doen dat bijvoorbeeld door biologische producten te verkopen (iets wat geld kost of misschien net rond te rekenen is)”. Daar zal Dick Veerman van opkijken. Die heeft hier namelijk meerdere malen nadrukkelijk gesteld dat supermarkten juist veel verdienen op biologische producten. Hoe zit dit nu precies?

Wouter, dat vroeg ik je niet. Ik vroeg je waarom er gewone mensen - consumenten - geen rol spelen in het Convenant waar je het over hebt en ook jij ze niet noemt.

Mens Fien, om een van de precieze passages nog even toe te voegen: de prijs van biologisch. Dat is geen geheim hoor onder mensen die de biologische handel kennen. Zelfs Arie van den Brand, de voorzitter van Biologica, heeft zich in die zin uitgelaten. En nog zelfser: Leo Dijkgraaf, de man van de 6% actie, heeft om die reden zijn bedrijf Lekker Bio opgericht.

Marc had het in zijn lezing over het brede experiment met biologisch varkensvlees van - uit m’n hoofd - 4 jaar geleden. Daar heeft Albert Heijn destijds veel geld in geïnvesteerd en verloren. Uit eigen zak. En dat klopt.

Zoals je weet gebeurt er nu iets ongelofelijks. Ondanks de crisis zakt de omzet van het veel duurdere bio niet in. De super houdt het dus graag op het schap omdat het een margemaker is die de totale margemix gezond kan helpen houden. Er lijkt zelfs iets geks te zijn ontstaan (ik hoorde het van de week van een marktonderzoeker): als je bio goedkoper maakt, vertrouwt de klant het niet meer. Een plezierig goudmijntje dus. Als je er een beetje volume in weet te maken, kun je een flink deel van de batch met forse korting wegdoen en nog steeds geld verdienen. Eea in de zin die Willem Treep hierboven aangeeft (na bio eten is gewoon eten niet-bio eten geworden) en waar Judith blij mee is. Zo wordt het steeds beter en is het goed te financieren.

Ik vroeg het aan Marc Jansen, waarom moet meneer foodlog nou weer zo nodig.  Geloof me, ik kan de meningen van Dick Veerman langzamerhand nog in mijn slaap oplepelen. En als je niet wilt dat ik een vraag stel over biologisch, wat mij zeer ter harte gaat, dan weet je wat je te doen staat.

Omdat, Fien, je me m’n naam noemt. Dan ook maar meteen wat preciezer. Dan worden de antwoorden dat ook.

Vraag: wanneer verwachten jullie een overproductie aan biologisch? Zodat de supermarkten weer scherp kunnen inkopen en biologisch onderdeel wordt van hun prijzenoorlog?

@ Fien, Biologisch blijft een niche (ik schat op de huidige 5%), alleen organic (wat niet hetzelfde is als biologisch) en duurzaam conventioneel hebben de potentie om groot te worden (richting 50-80%). Daarnaast is biologisch niet altijd even duurzaam. Ook dit zou het grote publiek moeten weten. Velen denken immers dat biologisch EN lekkerder EN gezonder EN duurzamer is. Begrijp me niet verkeer, ik ben niet tegen biologisch, maar vind wel dat ook de biologische sector eerlijk zou moeten gaan communiceren. Om een echt duurzame keten te gaan creëren, mogen we niet hebben dat biologisch en duurzaam als synoniemen worden gezien.

@ Jan Peter, zolang supers op AGF de juiste marges kunnen maken en op A-merken veel minder, zal elk AGF/vers segment meegenomen worden in de prijzenoorlog. Scherp inkopen - ook voor biologisch - hoort daar spijtig genoeg bij. Het gaat niet om biologisch vs niet-biologisch. Het gaat om private label (vrijwel al het AGF) versus A-merken (meestal niet-vers en lang houdbaar). Supers laten ‘merken’ maar heel mondjes maat toe in de vers(-bewerkte) en AGF categorie.

Kunnen we weer terug naar de oorspronkelijke discussie van deze lijn? Het begint net interessant te worden.

Wouter,

“Kunnen we weer terug naar de oorspronkelijke discussie van deze lijn? Het begint net interessant te worden”

Je bedoelt jouw discussie?

Ik zou graag de vloer laten aan Marc en Annechien. Annechien stelt dat de supers hun verantwoordelijkheid alleen reactief nemen en veel pro-actievere houding nodig is. Marc antwoordde daarop met een aantal opmerkingen en tegenvoorbeelden en de wrap up dat hij zich afvraagt of de soep wel zo angstig heet is als hij door Lang opgediend wordt. “ik heb ook betoogd dat ik betwijfel of we het met z’n allen nou zo slecht doen.” zegt Marc.

De supers doen een aantal dingen, doen dat adequaat, nemen hun verantwoordelijkheid in de keten en trekken daarvoor de portemonnee, zegt hij.

Zullen we die stelling de basis voor het debat hier laten? Annechien is de opponent.

Krispijn Beek (ministerie van EZ, ambtenaar 2.0) heeft een stukje op zijn blog geplaatst: http://www.krispijnbeek.nl/?p=3190

Wouter, ik neem even hier de vraag van Krispijn Beek over:

“Als klant is mijn verzoek aan Ahold veel simpeler: zet een stap naar een eerlijk beloningssysteem voor Europese boeren en toon me de inkoopprijs van versproducten. Dan snijdt het mes aan 2 kanten: de boer krijgt een eerlijk inkomen, de landbouwsubsidies kunnen omlaag en daarmee ook de belastingen en de omvang van de overheid. Vergt geen wetgeving, enkel transparantie die Ahold morgen kan geven. Ik kan tenslotte nu ook al zien van welke boerderij het vlees komt”.

De vermeende transparantie is er al en kan zo ingevuld worden. Maar hoe krijgen we eerlijke prijzen. Wat kan de rol van de supermarkt hierin zijn?

Maar ook: hoe zien de supers die duurzaamheid in wetgeving vertaald? Wel heel makkelijk zijn de supers van het probleem af en hebben ze die bij de overheid op het bordje gelegd.

Straatje schoon geveegd. Klaar, zo denkt de super blijkbaar.

Nee, zo komen supers er wat mij betreft niet af. Ook supers kunnnen zich niet buiten de werkelijkheid plaatsen.

Om duurzaam en consumentgericht(wensen van de consument) te kunnen produceren zal er een bais voor de producent geschapen moeten worden van waaruit deze aan die voorwaarden kan voldoen. Dit lukt niet in een liberale markt met het mes op de keel om de laagste prijs.
Leest u eens door onderstaande draad en zie de “belevingswereld” van de mensen op de werkvloer, immers zij zijn het die het product verzorgen.
http://www.boerderij.nl/1087067/Rundveehouderij/discussie-ru ndveehouderij/Zuivelmarkt-is-een-tredmolen-discussieer-mee.htm?sh owcomments=yes

Ondanks dat ik niet tegen de suggestie van Krispijn ben, vind ik dit een veel te beperkte kijk op duurzaamheid. Duurzaamheid is niet alleen “de boer en zijn inkomen” in relatie met “de macht van de supers”. Wat mij betreft hoort daar in sterke mate ook productie-technologie (in de fabriek) bij, transport van grondstoffen en eindproducten, en hoe producenten omgaan met water/energie/grondstof.

Mijn idee is heel simpel : als elke producent (boer, handelaar, teler, voedselproducent, retail) nu eens voor alle door hen verkochte producten verplicht aan hun klanten doorgeeft wat de water/energie/grondstof impact is per kg eindproduct of SKU. De volgende ketenspeler gebruikt deze informatie en telt daarbij zijn eigen water/energie/grondstof(verlies) impact op. Op deze manier kunnen we de milieu belasting voor elk product in de keten (en natuurlijk aan het einde van de keten) bepalen.

Wat is er voor dit idee nodig:
1- De verplichting voor elke ketenspeler om deze informatie aan de volgende schakel door te geven. (b.v. via eindproductspecificaties). Kortom de transparantie waar Marc ook best aanwil.
2- De verplichting voor elke supermarkt (en cateraar, ...) om deze informatie OF op het label OF op internet te zetten.
3- een soort van accountant (of nobo) die valideert of elke ketenspeler de juiste berekening heeft uitgevoerd.
4- een opensource rekenmodel om kleinere producenten de tools in handen te kunnen geven om zelf de juiste calculaties uit
5- politieke moed om bovenstaande verplichting in de wet op te nemen.

Wouter, je hebt er in ieder geval weer een kantoor vol ambtenaren bij, is goed voor de werkgelegenheid. Hoe wil je dit controleren bij producten die over de hele wereld, soms ook heen en weer, gesleept worden?

http://www.uwsupermarkt.nl/?aid=18763

In de discussie over het initiatief Puur en Eerlijk, een stukje info over fair trade original.

@ Paul, goede vraag, maar ik heb niet het antwoord op alles.

Wel denk ik dat dit een wereldwijde trend gaat worden. Laten we maar weer eens een beetje vooruit lopen. En neen, niet een kantoor met ambtenaren. Kwaliteitsmanagement systemen zoals IFS/BRC (maar ook HACCP) worden niet door ambtenaren beoordeeld. Daarvoor bestaan er ook private certificerende instanties, waarom dan niet voor voor mijn idee?

Judith, je draagt het aan, maar wat vond jij nou zelf van wat Gerard Rutte op uwsupermarkt.nl schrijft?

Dick, dit is een concreet voorbeeld wat AH zijn macht gebruikt. Ten faveure van zijn eigen concurrentie positie en ten koste van het fair trade concept.
Sterker, het druist in tegen de achterliggende denktrant om waarde te creeeren voor de boer.

Het is precies hét tegen argument wat jij (en anderen) vaker aandragen en laat zien dat het AH DNA volgestopt is met commerciele intenties.

Ik mag hopen dat binnen de AH directie een strijd woedt over deze praktijken. Door duurzaamheid vergaand te gebruiken voor concurrentiele onderscheid en normale ketendominantie te gebruiken, ondermijnen ze de geloofwaardigheid van Puur en Eerlijk.

Ik weet dat ik de voordelen van Puur en Eerlijk een aantal keren heb bewierookt op deze blog (enorme toename van volumes), maar ik ben de eerste om toe te geven dat er nog veel mis is. Volgens mij heb ik dat ook al eerder toegegeven.

Laten wij AH op scherp zitten. Zij hebben de handschoen opgepakt en mogen nu op de blaren zitten.
Of in woorden van Jan Peter te spreken (als ik mij niet vergis): is het ok? of is het nep?

In dit voorbeeld is het niet ok. Dat vind ik heel erg jammer.

Judith, nu ik het zo zie staan, zou ik het liever zo formuleren: is het ongeveer ok? of is het gewoon echt nep?

Om dat mooie engelse gezegde te parafraseren:
It’s better to be vaguely right than precisely wrong.

Het feit dat AH nu pleit voor het opnemen van duurzaamheid in de wet is een onderbouwing van mijn stelling dat supermarkten weglopen voor hun verantwoordelijkheid in dezen. Zo legt de supermarkt hun verantwoordelijkheid op de schouders van de overheid.

@ annechien, er is denk ik geen alternatief. Tim Lang zei het ook al “de overheid zou dit thema moeten gaan oppakken”. Dat wat de supers wel kunnen staat hierboven, en inderdaad een pro-actiever houding zou wenselijk zijn. Gaat het echter om bedenken en implementeren van duurzaamheidscriterea, dan is onze overheid aan zet; niet de industrie en niet retail.

Wouter,

Dank voor het linken naar mijn stukkie, dat op persoonlijke titel is geschreven. Ik werk dan wel bij EZ, maar ben de afgelopen weken lekker vrij geweest.

Ik heb niet de hele discussie hier gelezen of gevolgd, ,maar ben het met je eens dat mijn verzoek aan AH aan het eind van het artikel zeer beperkt is. Jou uitgebreidere idee idee klinkt mij als een grote database vol levens cyclus analyses (LCA). Dat is waar Wal-Mart mee bezig is samen met het sustainability consortium, eerder dit jaar heeft wal mart daar ‘n interessante webcast aan gewijd. Vandaar ook mijn vraag eerder in mijn stuk waarom Ahold zich niet bij dat soort initiatieven aansluit.

In het boek groene intelligentie zijn meer initiatieven te vinden op gebied van data ontsluiting en verduurzaming.

Wetgeving onontkombaar? Jazeker, maar dat was ik al vergeten. Ik begrijp heel goed wat Ten Have motiveert om te zeggen wat ze daar zei. Wetten volgen de praktijk. Het is nog nooit omgekeerd geweest, want zonder praktijken, goede of kwade, zijn daarover geen wetten te verzinnen. Even aan de kant met al het intellectualisme hier: wie de wereld wil verbeteren, zal echt de eerste stappen zelf moeten zetten.

Wetten volgen. Er wordt heel wat afgeroepen over duurzaam. Wie weet wat het is moet het hier, liefst vannacht, maar anders morgenochtend of uiterlijk morgenmiddag maar even definiëren.

Als dat moeilijk is, laten dan degenen die in bepalende posities zitten eens besluiten te gaan doen wat ze moeten doen. Want ze weten heel goed wat dat is. Meer is niet niet nodig. Gezwollen duurzame taal, chique Convenanten of de roep om wetten helpen het geen millimeter vooruit. Het begint met de intentie om iets te willen. Die ontbreekt, zegt Annechien in haar verslag, in de partijen waar zij als lobbyist, zoals Marc Jansen haar noemt, van afhankelijk is.

@Krispijn. Toevallig ben ik nu in de USA. In Plattville Wisconsin ben ik bij een Wal Mart binnengelopen. Het is allemaal voedsel van lage kwaliteit tegen lage prijs. Nauwelijks verse producten. Ik heb met verschillende mensen hier gesproken en men “haat” wal mart. Men koopt er wel omdat de prijzen laag zijn, maar de emotie tav Wal Mart is negatief. Met name omdat ze de “pop and mom” shops in de local community stuk maken. (http://www.walmarteffectbook.com/ )Sommige weigeren ook maar ooit bij de Wal Mart te kopen juist vanwege deze redenen. Dan moet de emotie wel erg sterk zijn.
Volgens mijn bronnen hier zijn ze uit Chicago geweerd. Chicago is een sterke gemeente met goede juridische afdeling waartegen Wal Mart niet op kan. (Natuurlijk heeft Wal Mart daarna net buiten de gemeente grenzen van Chicago wel een nieuwe Wal Mart geopend.) Hier wordt ook beweerd dat Wal Mart de grootste juridische afdeling heeft van alle mutinationals. Verder betaald Wal Mart te lage lonen niet conform de Trade Unions, men onderbetaald vrouwen. Alleen arme mensen nemen een baan bij Wal Mart en bevinden zich dan eigenlijk in een doodlopende straat. Dus geliefd is Wal Mart hier niet en duurzaam ook niet. Dit initiatief van Wal Mart en suatianability lijkt meer op greenwashing.

@ Krispijn, ik wil geen grote database maken. Ik wil dat elke ketenspeler de juiste LCA gegevens aan de volgende ketenspeler beschikbaar stelt. Kortom de soya-handelaar geeft aan de varkensboer de juiste info door, de varkensboer geeft vervolgens deze informatie weer door aan de vleesverwerker en de vleesverwerker uiteindelijk aan de supermarkt. De informatie is gewoon onderdeel van de “final-product-specification’. Omdat het ook voor een individuele ketenspeler lastig is om deze berekeningen uit te voeren, stel ik voor om een open-source rekentool en database met kentallen te (laten) ontwikkelen. Dat lijkt me nu eens mooie taak voor de overheid (of via het platform)

@ Dick, ja normaal volgt de wet de maatschappij. Echter de sense-of-urgence is groter dan ooit (zie Tim Lang). Als maatschappij zouden we dit principe NU niet mogen volgen. Mijn voorstel houd in dat we versneld dwingende wetgeving implementeren.

@ Sander, ook ik vind Wall Mart nou niet het toonbeeld van een MVO, ook ik heb van de zomer gezien dat er bijna geen vers wordt verkocht. Maar daar gaat het niet om. Het wordt echter wel veel te ingewikkeld als we gelijk all 20 (of zo) indicatoren willen gaan meenemen. Alleen al de onderlinge weging van diervriendelijk tov milieu -want appels en peren - is een politiek besluit, en geen puur technische calculatie. Mocht Wal-Mart een goed systeem bedacht hebben, dan heeft Krispijn wat mji betreft gelijk, aansluiten of het systeem kopiëren. Bijvoorbaat partijen uitsluiten is onverstandig. Bij HACCP is ook niet gezegd van te voren “ partij X doet niet mee”, HACCP is inmiddels bij wet verplicht voor alle producenten (zonder overigens de details per wet te willen regelen).

“Echter de sense-of-urgence is groter dan ooit (zie Tim Lang). Als maatschappij zouden we dit principe NU niet mogen volgen.” Ik denk dat je je deerlijk vergist: de complexiteit is te groot voor wetgeving alleen. Ik vrees dat het soort wetgeving dat wordt voogesteld eveneens in de categorie ‘interesting but worrying’ behoort.
Ons systeem van wetten en de toepassing en handhaving daarvan is zodanig ontwikkeld dat wetten en maatschappelijke normen volledig langs elkaar heen glijden. Er is een ander maatschappelijk verband voor nodig. Sociaal-filosofen houden zich al met dat onderwerp bezig sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw.

Juist over dit onderwerp zal ik Lang interviewen.

Marc Jansen stuurde me vanmorgen zijn presentatie die te bekijken is via de link onder de hoofdtekst. Helaas kan hij niet ingaan op mijn uitnodiging de lezing van Vermeer te verslaan wegens een andere verplichting die avond.

Voor het gemak: dit is de de link.

@ Sander ik wil zeker niet beweren dat Wal-Mart in de eigen bedrijfsvoering een toonbeeld is van MVO, de negatieve sentimenten rondom Wal-Mart zijn me ook wel bekend. Greenwashing zou ik hun initiatief echter niet willen noemen. Ik denk dat ze wel degelijk aan de slag willen, alleen hebben ze dat nog niet in het eigen beleid doorgevoerd. De focus ligt op de leveranciers, naar mijn mening een kwestie van tijd tot dat terugslaat en ze ook in hun eigen bedrijfsvoering aan de slag moeten. Bekijk het webinar en oordeel zelf zou ik zeggen:
http://walmartstores.com/Sustainability/9264.aspx?p=232

In hun voorbeelden gaan ze veel verder in het denken dan ik verwacht had, bv. de waterbesparende toiletten. Niet alleen letten op minder materiaalverbruik, maar ook op minder uitval, minder transport en minder waterverbruik. Waarbij dat laatste volgens hun ook weer scheelt in de omvang van rioolwaterzuiveringsinstallaties.

@ Wouter Dank. Altijd leuk om op Foodlog te bivakkeren, al lukt het me door tijdgebrek te weinig.

Wal-Mart zet in op een database met LCA datat die beschikbaar is voor klanten en beheerd wordt door een onafhankelijke organisatie. Zie mijn eerdere posts over het Wal-Mart initiatief:
http://www.krispijnbeek.nl/?p=2577 en http://www.krispijnbeek.nl/?p=2579

Ik weet niet of het daarmee voldoet aan jou ideeën, maar komt volgens mij wel in de buurt. Naast Wal-Mart doen bedrijven als Unilever en Procter & Gamble mee. Zie voor meer informatie:
http://www.sustainabilityconsortium.org/

Wat betreft wetgeving: zal best dat dit de zoveelste zeer urgente zaak is, alleen zitten we maximala anderhalf jaar voor de verkiezingen. Een wet schrijven en invoeren kost minstens een jaar, dus hoe reëel is het om te verwachten dat die wet voor 2011 in werking treed? Daarnaast is het een lastige wet, want je zal al snel op terrein van productspecificaties (= veelal Europees recht) of productiewijze (= voer voor protectionisme en dus WTO) terecht komen.

Bovendien is de hele publieke opinie en politiek voorlopig gefocussed op post-Kyoto. Dat omdraaien of bijstellen kost tijd, en als consument en burger ben ik de eeuwige doemscenario’s uit de duurzame hoek meer dan beu. Niet lullen maar poetsen is mijn devies.

Dat betekent in het geval van Ahold dat ik me afvraag waarom ze in het onderzoek van WNF naar duurzame palmolie zo laag staan als ze duurzaam zo belangrijk vinden. 20ste plek, zie:
http://assets.wnf.nl/downloads/wwfpalmoilbuyerscorecard2009.pdf

“Wetten volgen de praktijk. Het is nog nooit omgekeerd geweest” Dat ben ik niet met je eens Dick. Loodhoudende benzine is binnen no time verdwenen toen de overheid een extra heffing er op legde. En niemand hoor je klagen: “Was er nog maar loodhoudende benzine”
Vorig jaar hoorde ik een discussie op de radio. Ontmoedigindsbeleid van de overheid zal nooit werken omdat consumenten altijd meer willen hebben, dwz meer dan de buurman: grotere, snellere auto, luxere vakantie. Flauwekul, als de overheid zorgt dat bijv brandstofverslindende auto’s verdwijnen zal iedereen een mooiere auto dan de buurman willen hebben, maar dat is dan een hybride of elektrische auto. Consumenten zijn veel beter beïnvloedbaar dan het lijkt. Juist doordat ze bijna geen keuze maken - het keuzemoment duurt 1 á 2 seconden volgens Tim Lang - zijn ze goed te sturen.
De overheid kan - en moet - dus keuzes maken betreffende de keuzes die consumenten kunnen maken. Dat leidt onvermijdelijk tot discussies, commissies etc, kortom tot het befaamde poldermodel. Dat heeft - in Nederland - inmiddels niet zo’n goede naam, maar de genomen besluiten hebben over het algemeen een verrassend hoge kwaliteit.

Ja (of nee) Huib, dat klopt, want iedereen - op een paar na - wou dat lood eruit weg hebben. Daarom volgen wetten de praktijk van het maatschappelijke gevoelen.

Hoe concreet, Huib en al die anderen die menen duurzaamheid in wetten te kunnen vatten, is het maatschappelijk gevoel ten aanzien van ‘duurzaam’ (wie beschrijft het even? - aan de hierboven gestelde vraag werd voorbijgegaan met een boel metagepraat).

Natuurlijk, ‘het’ moet. Wat is dat ‘het’? Concreet dus in plaats van gepraat over luchtfietsideeen over stelsels die kennelijk over iets gaan dat onmogelijk concreet kan zijn.
Is plofkip nou beter of niet dan biologisch rundergehakt of biologische kip? Wie geeft het antwoord en zet het even in wetten om?
En hoe vaak mogen we nou vlees en welk in de week? Da’s trouwens een heel spannende: het lijkt erop dat diervoedermensen zeker weten dat onze nauwe naaste, het varken, dierlijk voedsel nodig heeft voor zijn welzijn. Zo’n gedachte legt een bom onder het vegetarische principe dat inmiddels zonder slag of stoot wel tot de burgelijke maatschappelijke gevoelens - en dus codificeerbare - ten aanzien van ‘duurzaamheid’ is gaan behoren in ca. 2-3 jaar.

Meer wetten? Ik denk dat verduurzaming binnen het huidige vennootschapsrecht maar met nieuwe interpretaties daarvan door een nieuwe lichting rechters “aantrekkelijk” gemaakt kan worden, vooral via de aansprakelijkheden van bedrijven en bestuurders. (Weten betekent verantwoordelijkheid). Tegelijkertijd helpt de stem (en portemonnee) van de burger die steeds beter begrijpt dat de Einsturzende Neubauten om hem en haar heen niet vanzelfsprekend hoefden te zijn.

Kom op, tot een paar jaar geleden konden de meeste mensen in de discussie arena het woord duurzaamheid niet eens spellen en ‘t begrip blijft pluri-interpretabel. En dan nu al wetten? Eerst maar eens constructieve coalities van willenden, goed in de gaten gehouden door goede journalisten die gesteund worden door moedige uitgevers. Moeilijker moeten we het beslist niet maken. Het begrip Common Sense hoeft EN niet specifiek in de wet, EN mag niet genaast worden of gepatenteerd binnen commerciele procedures. Gewoon aan de slag!

Natuurlijk kunnen de verschillende overheden van gemeente, provincie tot rijk, van waterschap tot productschap, doorgaan met ontmoedigen en bemoedigen van zaken die zij als verduurzaming zien. Die keuzes maken ze nu al, zonder algemene wetgeving, en er is echt heel veel goeds mogelijk met bestaande regels.

Bron Adformatie online, vandaag, zonder commentaar:

Supermarkten in Amsterdamse achterstandswijken gaan volgend jaar bij wijze van experiment stunten met de prijs van gezond eten.

Daardoor moet duidelijk worden of mensen dat dan meer gaan kopen. De proef is een initiatief van het Instituut voor Gezondheidswetenschappen van de Vrije Universiteit in Amsterdam, zegt directeur Jaap Seidell zaterdag in een interview in Het Parool.
‘We gaan volgend jaar in Amsterdamse achterstandwijken met supermarkten een nieuw experiment met prijsmaatregelen doen en kijken of de voedingskeuze daardoor verandert’, aldus Seidell. ‘Uit interviews is gebleken dat mensen bijvoorbeeld heel gevoelig zijn voor aanbiedingen, dus supermarkten straks gaan stunten met groente en fruit in plaats van met grote zakken chips. We verwachten daar veel van.’
Hoeveel supermarkten aan de proef meedoen, wil de directeur in Het Parool niet zeggen. Het instituut van Seidell deed eerder al in opdracht van minister Ab Klink (Volksgezondheid) onderzoek naar de rol van de prijs bij de keuze van consumenten. Hij adviseerde toen om de prijzen van gezond eten te verlagen. Maar omdat de minister zijn bevindingen niet hard genoeg vond, volgt nu deze proef.
Bron: Parool/ANP.

Dick vraagt een definitie van duurzaam? Duurzaam is een situatie van iets of iemand die zich lange tijd niet wijzigt.
Zo ben je duurzaam gescheiden(uit iets wat niet duurzaam gebleken is), duurzaam werkloos(misschien wel de vorm van duurzaamst levende mens), duurzame arbeid of productie(als je daar inzit ben je de klos, want het houdt nooit op),of duurzaam beraad(houden veel mensen zich mee bezig om bezig te zijn, hoeft niet een link naar Foodlog te betekenen).
Heel vroeger, voordat de mens zich realiseerde dat het allemaal veel beter kon, toen was er duurzaamheid(een soort evenwicht).
Daarom zou ik in deze huidige tijd eerder spreken van “Best Haalbaar Evenwicht”.
Wat niet wegneemt dat er het een en ander duurzamer kan.

Hallo wereldverbeteraars, Duurzaamheid bestaat niet. We zijn zo onduurzaam als de pest. Het enige waarover jullie lullen is het slechte geweten, je portemonnaie en de zorgen om je eigen gezondheid. Ik ben de draad in deze draad volledig kwijt.
Annechien ten Have Mellema, u weet wel van LTO, vrijhandel, vrijhandel, markt, markt, bis, bis bis is opeens opzoek naar eerlijke prijzen (die onzin van Fairtrade, u weet wel het truukje om het maar niet over de inconsistenties en de inconsequenties van het huidige Ricardiaanse wereldbeeld te hoeven hebben) een totaal andere ideologie die de hare haar niet kan geven in deze “geliberaliseerde” wereld.
Daarhebjehaarweer wil weer een biologische voedselwereld. Waar vreet die ruim andere helft van de bevolking dan van?
En dan dat managementgepraat over 0,001%, Dick, beste vent jullie zouden eens de hoofdstukken over moderne managers in John Ralston Saul’s werk uitvoerig moeten lezen.
En heb ik die verhalen over het misverstand van de “Goetheanistische Naturbetrachtung”, nutriëntenhuishouding in landbouwsystemen zonder kunstmest, om maar te zwijgen van systemen ook zonder fossiele brandstoffen, voor Jan L. geschreven? En hoe zit het dan met de input van al die stikstof in ecosystemen?

Hendrik J., maak je niet een beetje een karikatuur van jezelf?

De discussie ging over wetten, dit naar aanleiding van de uitspraak van Dick dat wetten de praktijk volgen. Maar je kunt het nog breder zeggen: maatregelen volgen de praktijk - of niet.
Het verdwijnen van de loodhoudende benzine is een voorbeeld van een maatregel die geen wet is. Immers, loodhoudende benzine werd niet verboden, er werd slechts een zodanige heffing op gelegd dat het financieel niet aantrekkelijk was.
Als we niet-duurzaamheid willen verminderen staan allerlei maatregelen ter beschikking, van consumentenvoorlichting tot rantsoenering.

“Ik zie C1000 nog steeds in de oude strategie van de kiloknaller. Een deel van het publiek pikt dat niet meer.”, schrijft Annechien....

Nou Annechien. Forget het ! Nog nooit iemand zien jammeren dat het niet duur genoeg was, als het er goed en betrouwbaar uit zag zonder prut-eco-neplabeltje

Zoals vanmorgen: C1000 in Aardenburg: heel mooie superverse Peruaanse (zie hier ) witte asperges met de juiste dikte voor € 2,95 per pond (op de weegschaal 560 gr); per kilo € 5,90… Lang leve het ‘global village’ !
Boerenproducten uit Peru vanmiddag op tafel met oeufs mimosa, in het kookvocht gewelde Vlaamse hespe, een paar gekookte nicola’s met peterselie, een pinot blanc van Dopff, maar…

... ik kreeg een visoen van wat iets noordelijker gebeurt:

Dochter: Mam ! Kijk ! Verse asperges !. Hartstikke goedkoop !
Mam: Kan niet liefje.. die zijn beslist niet duurzaam overgevlogen.. met zo’n vracht-Boeiing die de lucht vervuilt en tonnen kerosine verspilt.. kan echt niet liefje !
Dochter: Maar mam ! Dat is toch goed..! Wereldhandel ?
Mam: Alleen als er een labeltje opstaat van ‘fair trade’, schatje, want dan wordt het duurzaam vervoert en krijgen de arme kindjes er een nieuwe onderbroek voor..
Dochter: Verdomme ! Kijk ! Die meneer pakt de laatste 6 pakjes en neemt alles mee ! Nu ligt er niets meer !
Mam: Dat moet haast wel een heel slecht mens zijn, schatje… En ik weet zeker dat nu het zeewaterniveau weer extra stijgt… Zeiden ze in de Roode Hoed ook !

“Ze waren heerlijk !”

Dick, ik houd niet van psychoanalyse, vooral niet als het over mijzelf gaat. Dick, echt ik snap soms hele stukken van deze draad niet, echt niet en ik weet niet of het aan mijzelf ligt.

“Grondstoffen en energie worden historisch gezien juist steeds goedkoper” beweert Ernst von Weiszäcker in de Vk van dit weekend. Van Calmthout is zeer verbaasd. Ik niet. Voor landbouwproducten is dit zonneklaar en al lang bekend. Dat komt door de bewust georganiseerde overproductie. We zijn er gek op. Prof. N. Röling heeft het over de tredmolen (georganiseerde overproductie) en legt haarfijn uit hoe dit systeem werkt. Zeer to the Point.

Uit zijn afschijdsrede:

“De negatieve gevolgen van de tredmolen
• Niet consumenten maar input leveranciers, voedingsindustrieën en supermarkten pakken
vaak de meerwaarde van de grotere efficiëntie. Grote corporaties zijn hard op weg de
concurrentie in de landbouw ongedaan te maken. Alleen de boer wordt afgeknepen;
• De tredmolen draait minder naarmate het aantal boeren afneemt en hun homogeniteit
toeneemt. De tredmolen als beleidsinstrument heeft een beperkte levenscyclus;
• De tredmolen is niet in staat om boeren een paritair inkomen te verschaffen. Dat blijkt uit
de subsidies die wij aan onze boeren geven. We willen de subsidiestroom verleggen, maar
hebben nog geen goed alternatief, hoewel Fischler dapper bezig is;
• De concurrentiestrijd stimuleert niet-duurzame vormen van landbouw (gebruik van
pesticiden en hormonen, verlies van biodiversiteit, onveilig voedsel, etc.). De tredmolen is
tegenstrijdig met natuurbeheer, drinkwatervoorziening, landschapsbehoud, en andere
ecologische diensten.
• De tredmolen leidt tot verlies van lokale kennis, culturele diversiteit, etc.
• Een mondiaal werkende tredmolen zet boeren in heel verschillende stadia van
technologische ontwikkeling en toegang tot productiemiddelen op een niet faire wijze
tegenover elkaar. Hoewel de arbeidkosten in de landbouw in industrielandden veel hoger
zijn dan in ontwikkelingslanden, is de arbeidsproductiviteit in de eerste nog veel hoger
dan in de laatste. Kleine boeren in ontwikkelingslanden hebben in de mondiale
tredmolen niet veel kans. Zij kunnen hun landbouw niet tot ontwikkeling brengen.
• De tredmolen leidt tot korte termijn aanpassingen die gevaarlijk kunnen zijn voor de
wereldvoedselvoorziening. Ik denk bijvoorbeeld aan het mogelijk verdwijnen van de
akkerbouw uit Nederland. In de VS heeft men het over de ‘Blank hypothesis’: de
landbouw zal uit Amerika verdwijnen omdat men het voedsel elders goedkoper kan
produceren. Daar zullen de nieuwe subsidies misschien een stokje voor steken. Maar je
kunt wel stellen dat de tredmolen de bijdrage van de meest productieve
landbouwgebieden aan de voedselveiligheid niet noodzakelijkerwijze ondersteunt. Er zijn
mensen die zeggen dat je met organische landbouw de wereld niet kunt voeden. Je kunt
m.i. beter stellen dat je met de tredmolen de wereld niet kunt voeden.

Ik concludeer dat er binnen de grenzen van de tredmolen geen oplossing is voor belangrijke
problemen waar de wereld voor staat. Om de fractie van ons inkomen die naar primaire productie
gaat nog kleiner te maken, maken we steeds hogere geëxternaliseerde kosten. De markt faalt waar
het een duurzame landbouw en wereldvoedselvoorziening betreft. Desondanks houden we
verblind vast aan een idee dat in bepaalde omstandigheden goed werkte in een tijdperk waarin het
helemaal niet meer werkt. De tredmolen past niet in ons postnormaal tijdperk.
We lopen er elke keer weer op vast. Maar we hebben geen duidelijk alternatief voor het inrichten
van onze samenleving. De politieke partijen hebben radicaal verschillende perspectieven. Ze
krijgen geen voeding vanuit Wageningen. Dat laat heel tegenstrijdige geluiden horen. Ecological
Economics heeft in Wageningen geen wortel geschoten27. Onze bèta-gamma fixatie laat de
economie van ecologische diensten buiten schot. En zo blijft het grootste hangijzer onopgelost.”

Huib dit hele systeem is gevat in economische wetten (inclusief de indoctrinatie met het Ricardiaanse wereldbeeld) en politieke wetten waarin die economische wetten weer vervlochten zijn. Dat is een moeilijke ratjetoe maar je zult het moeten ontrafelen. Even vooruitlopend op het komende debat wil ik het artikel van Henk Breman en Kofi Debrah aanbevelen: “Improving African Fodd Secrurity” Als een van de weinigen heeft Breman mij duidelijk weten te maken hoe het in grote delen van Afrika in elkaar steekt. Maar als ik Breman gelezen heb dan begrijp ik een uitspraak van de andere gast de heer Olivier de Schutter volstrekt niet: “Finally, it is obvious to all that the link between Agricultural production and oil is an intolerable situation”.  Hij heeft volstrekt gelijk.  Maar met zo’n opmerking begrijp ik in het geheel niet hoe je al die mensen wilt voeden.  Kortom het is mij wel duidelijk dat in een omgeving met veel “Bio oder was” , men echt niet snel van het geloof valt, hoeft ook niet, maar men moet zich wel afvragen of men de grote lijnen niet over het hoofd ziet. Voorbeeld: Ik heb de PvdD, waarvoor ik enige sympathie heb, meerdere keren gevraagd hoe ze met enkele procenten extra bruto inkomen een “biologische” landbouw kunnen inrichten. Nog nooit iets van gehoord. Conclusie ze snappen het niet!

Nog even terug naar die goedkope, goedkopere grondstoffen, we moeten ze kunstmatig duurder maken.

Daarom pleit ik voor een gestaffelde literprijs voor fossiele brandstoffen.
Doen dus. Niets houd ons tegen. Net iets voor managers. (niet kwaad bedoeld)

Deze partij pakt zijn verantwoordelijkheid. Al jaren. Hulde!

http://www.uwsupermarkt.nl/?aid=18802

Ik denk dat we gewoon alle maakindustrie uit Nederland moeten gaan weren. Weg met de boeren, weg met de chemische industrie weg met de tuinders, weg met de machinebouwers. Natuurlijk ook weg met timmermannen en vrouwen. Die laatste automobielfabrikant ergens in het zuiden van het land kan ook weg. Alles kan in Roemenië of nog verder in Azië goedkoper.

We gaan gewoon allemaal in de diensten. Lekker achter de computer wat handelen en stukjes tikken. Veel koffiedrinken, slenteren, nadenken, mijmeren en genieten van de natuur en vaak op vakantie.

Mijn gedachte : de gedachte dat je als land alles kan outsourcen is dom en achterhaald. Ik heb liever een mooie balans tussen doen en denken, tussen kenniswerkers en fysieke arbeid. Graag heb ik mijn boontjes uit een duurzamen kas, en niet ingevlogen uit Egypte. Zonder Chemische Industrie in Rotterdam, geen toeleverende dienstensector. Zonder aardappelboeren geen frietfabrikant (en zonder friet geen McD :-) ). Op weg naar een zelfvoorziendende, duurzamen EN open maatschappij. Kies maar als land welke sectoren je WEL wilt behouden. Weg is weg (DAF, Fokker, rederijen, ...)

Ik maak me overigens zorgen over het gerucht dat Tesco Ahold zou gaan overnemen. De grote mondiale fusiegolf in retail gaat nu plaatsvinden (of moet ik zeggen doorzetten). Straks houden we een oligopolie over. Binnen Europa zullen 6-8 supermarkten overblijven :-(

Weg met de boeren, weg met de chemische industrie weg met de tuinders, weg met de machinebouwers

Wouter, ik weet hoe je erover denkt, maar ik hoop dat je hier chargeert. Zacht fruit uit Verweggistan? Ik moet de eerste framboos of aardbei nog proeven die na duizend kilometer of meer reizen lekker mijn huis binnenkomt. Wat ik hier ook ga produceren, ik wil toch wel lekker eten, dus laten er alsjeblieft producenten blijven die, eventueel via een deugdelijk specifiek distributiesysteem, lokale winkels met lokale producten blijven bevoorraden. Zelfs als de bulk bij de AH’s, C1000’s en Jumbo’s uit Roemenië of Azië komt--waar ik overigens uit milieu-overwegingen nog steeds niet voor bent.

Hendrik J. dank voor het in herinnering brengen van Rolings rede. In herinnering, want ik moet het hebben gelezen maar helaas wist ik het niet meer. De tredmolen hebben we net besproken op boerderij.nl. Wij maar worstelen, terwijl in de rede van Roling staat in verblindende helderheid hoe die molen werkt en waarom het een “uitermate coherent en springlevend model” is, plus op een rij waarom het toch wellicht tijd is voor iets anders- terwijl we niet slagen in het formuleren van alternatieven.

Huib, Paul. en iedereen die volgende week Roling gaat zien in de rode hoed: lezen.p9 en 10. pdf van de rede

Josien, ik was bekend met de visie van Röling, vandaar mijn stellingname.

Josien, waarom komt die ‘paradigma-wisseling’ waar Roling voor pleit maar niet tot stand volgens jou?

gebrek aan heldere en overtuigende alternatieven. Voor mijzelf is dat de reden dat ik toch steeds weer val voor de ‘coherentie’ van de tredmolen.

@paul, had me er weer even op gewezen dan! maar goed, roling is een van mijn geestelijk vormers dus in the back of my mind was het er wel…

“Gebrek aan heldere en overtuigende alternatieven.” Dat geloof ik niet. Ze zijn er alleen niet binnen het liberaal-economische paradigma. Daarin moet die groei, die zijn vernieuwingen in steeds hoger tempo opslokt en inruilt voor weer nieuwe. Moordend, maar wel leuk. Ik ben zelf dol op tech gadgets. Verslaafd zelfs.
Ik kan niet meer zonder, al kon ik 10 geleden niet bedenken dat ik zo’n behoefte had aan snel Internet op m’n netbook in de trein en nu niet dat ik dat over 4 jaar in de glazen van m’n bril zo nodig heb, dat ik altijd een vervangende bril achter de hand moet hebben. Over 10 jaar is het ondenkbaar dat ik geen razendsnelle draadloze verbinding + mini PC achter m’n oor heb ingebouwd. Uiteraard verbonden met m’n brein.

We zijn verslaafd aan groei en de ontwikkeling van steeds nieuwe behoeften waarvan we niet eens wisten of zelfs maar konden bedenken dat we ze hadden. Afscheid nemen van dat leven en zelf aan zingeving doen in plaats van bezit dat voor ons te laten doen is lastig. De gang naar een post-materialistische samenleving is lastig omdat hij gepaard gaat met afscheiden.

Het Engels heeft die mooie uitdrukking: “you can’t have your cake and eat it too”. Daarom is het zo weinig ‘overtuigend’. Het heeft niets met overtuiging, maar alles met direct optredende heimwee te maken. Zou dat het zijn?

@ gerrit jan groothedde,

Ik kan blijkbaar nog steeds niet schrijven. Ik was 100% sarcastisch in de eerste twee alinea’s. Ik zou juist graag een discussie willen hebben. Een economie kan niet bestaan met louter diensten, handel en computer werkers is juist mijn stelling. Dus altijd maar het argument van ‘kosten’ en ‘outsourcen’ gebruiken leidt tot suboptimalisaties en tot maatschappelijke ontevredenheid.

Weg is weg, ik zou juist in een maatschappelijk debat willen bepalen welke maaksectoren wij gewoon WEL willen behouden. In Duitsland kiest men bewust voor auto’s en tech. In Nederland leken we ingezet te hebben op de zuid-as (in mijn ogen een zeer grote fout). Ik ben inderdaad liberaal en wil wel graag kiezen. Waar gaan we dan voor kiezen?

Zo te zien zijn we het verder inhoudelijk eens.

@Josien, ik herken je verzuchting dat je dan toch maar valt voor de coherentie van de tredmolen. Sterker nog, als je er niet zelf voor valt zal je hele omgeving er waarschijnlijk aan werken om je terug in de tredmolen te trekken. Deze week in een sessie met ketenpartijen over duurzaamheid ontstond een gedeelde overtuiging dat de grootste moordenaar van innovatie de collega-boeren zijn. En de enige manier om daar mee om te gaan was “schijt te hebben aan iedereen, en te doen wat jij goed acht”.  Makkelijk gezegd, lastig gedaan als de tredmolen een zo sterke zuigkracht heeft, met zo’n sterke verdedigers. Maar toch de oplossing!
Pluriformiteit: geen massa productie, maar massa diversificatie. Van meer naar meervoudig. Van veel naar veelzijdig.

Een voorbeeld van iemand die eruit is gekomen (maar hij zat er nooit in) is Rob Baan met zijn microgroenten. Maar is dat een oplossing voor al die boeren en tuinders in moeilijkheden?

Stel dat er volume in te maken is, dan ontstaat dezelfde tredmolen. Ook in multivolumes bestaat die. Lays is net zo gestart als Hoeksche Chips. En toen? Juist, tredmolen. Stel je voor dat Livar groot wordt of Kemperkip echt doorgroeit? Tredmolen.

Röling heeft het het over iets totaal anders: een niet op kostenverlaging en consumptievergroting gebaseerde lifestyle - een niet op economische groei gebaseerde ‘economie’ dus.
Om kort te gaan: dat is een droom die sommigen willen, maar de meesten niet. Vandaar de uitdaging en tegenspraak (waar Hendrik J. het over heeft): doorgaan met groeien en toch duurzaam worden.

Josien, ik ben het bewuste gedeelte van Röling ooit al eens op het net tegengekomen en kon het helaas later niet meer terug vinden.
Zijn visie komt sterk overeen met wat ik in gedachte heb.
De constatering dat er geen goed alternatief voor de tredmolen is zette mij aan het denken en bracht mij tot de conclusie om de land en tuinbouwproductie uit de zelfdestructie van liberalisering te halen.
De ge-opperde ideëen zijn je bekend.

Dick, heb jij cijfers dat de meeste dat niet willen? Groei is eindig, geen twijfel aan, de vraag voor iedereen is hoe die groei eindigt. De financiële sector heeft al een voorzet gegeven.

Waarom moet ik bij Röling denken aan deze levenshouding: don’t worry, be happy?

Zo is’ie te verkopen.

Over de tredmolen: Ik zie de aantrekkingskracht, ik zie de vernietigende gevolgen.  1. Wat ik NIET zie is wat ervoor in de plaats komt als we dit verlaten. (en 2. het feit dat we dit voorlopig niet gaan kunnen verlaten aangezien de politiek, het EU landbouwbeleid en WTO nu eenmaal liberaal zijn ingezet.)

De door Dick, Rob Baan, Paul en vele anderen aangedragen oplossingen schalen niet en betekenen griezelig veel krimp voor een sterk exporterend gebied als NW Europa. Wat mij betreft nóg griezeliger dan het aan de tredmolen markt overlaten en met wat kostenexternalisatie gewoon een aardig toontje mee kunnen fluiten in de wereldmarkt.

Roling heeft het over spiritualisme… no-go wat mij betreft. Goed rentmeesterschap in een nieuw jasje dan?  De ‘kerk’ van duurzaamheiddenken?

Energie duurder maken of wachten tot het dat vanzelf wordt? (hendrik j kaput)

Net als wouter zegt, bepaalde keuzes maken en daarop inzetten?

Die cijfers - met de Dbase van Motivaction is er iets van te maken - zouden nog altijd onderwerp van dispuut blijven.

Eerst ‘ns terug naar eenvoudige denklijnen. Een focus op groei in plaats van op behoefteninvulling is moordend. Het creëert demand, maar vult geen needs of wants in, om het in de klassieke marketingtaal van Kottler te zeggen. Die focus maakt economie dus los van menselijke behoefte. Groei wordt een autonome behoefte waar we als het ware intrappen.

De vraag is, Paul, waarom we er met zoveel plezier intrappen. Waar laat je de groei stoppen. Mag de wasmachine nog? De droger? De auto van je vrouw? (au sexisme, de jouwe?) De auto ueberhaupt? Hoeveel broeken mag je in de kast hebben hangen omdat je ze nodig hebt? Hoe vaak mag je gedachtenloos de koelkast opentrekken?

Als je mensen op straat zich laat realiseren wat die vragen betekenen, realiseer je je dat ‘we’ vast wel voelen dat groei en duurzaam met z’n tweetjes lekker knarsen. Maar dingen opgeven is toch moeilijk. Dan komt het te dichtbij. Niemand had in de jaren ‘60 behoefte aan een airco in zijn auto. Raampje open en klaar. Het is een eerste levensbehoefte geworden.

Heeft dit niets met die boer te maken? Jazeker, alles. Om dat allemaal mogelijk te maken, moet eten steeds goedkoper worden (dat geldt voor alle oude behoeftes en ‘behoeftes’), want er moet ruimte in gezinsbudgetten worden gevonden om die nieuwe behoeftes te kunnen kopen. Daarom moet er altijd volume komen en dus groei. En dat inderdaad tot een alleen de groei dienend infinitum.

Maar nee, ik denk niet dat veel mensen hun leven graag inruilen voor de consequenties van de omkering van dit denken.  Niet voor niets zijn de SP en PVV, voor mij beide ultra-conservatieve volkspartijen, de sterkste in Nederland’s politieke spectrum.

Ja, Josien het is een kerk, al is het een uiterst rationele die zich realiseert dat er een andere levenshouding bij hoort. Maar het blijft zoiets als vegetarisme preken onder kannibalen. Mensen zijn .... net mensen.

En blijft het daarop dan steken? Is er geen derde weg? Dat is de grote vraag. Vooralsnog zie ik vooral mensen die niet-bijdragen aan de ontwikkeling daarvan: polisariseerders, struisvogels en Ot & Sien advocaten. O ja, en spaar me de verbinders die willen ‘verbinden’ met polariseerders of denken dat een beetje beweging tenminste ‘iets’ is. Daar begon een aardige discussie over met Onno van Eijk in deze lijn, maar hij bloedde helaas dood. Het ging over het ‘waarheen?’ van veranderwetenschappers.

Enkele dagen geleden overleed Levi Straus. De beroemde frans filosoof. Een groot deel van zijn leven was hij gegrepen door ‘het wilde denken’. Ik heb sterk het gevoel, dat daar een mogelijk antwoord (de derde weg) kan liggen.

(uit de Pers)

Heel zijn leven had Lévi-Strauss een passie voor wat hij later het ‘wilde denken’ noemde. Dat is een vorm van concreet en alledaags denken, dat gaandeweg in diskrediet is geraakt tegenover het veel abstractere denken van de wetenschap. Hij benadrukt dat dat wilde denken niet primitiever of kinderlijker is dan wetenschappelijk werk en dat beide een poging van de mens zijn om orde te ontdekken in de onbegrijpelijke en verwarrende wereld. De moderne wetenschap probeert vat op de chaos te krijgen met algemene en abstracte formules, het ‘wilde denken’ met gedachten die het aan de natuur zelf ontleent.

Vooral die laatste zin vind ik erg motiverend.

Correctie: antropoloog (hij ontwikkelde een methodololgie die door de zgn. structuralistische filosofie populair werd gemaakt). Het lijkt een lullige opmerking, maar het is een wezenlijk verschil. Antropologen beginnen met naar buiten kijken. Filosofen beginnen bij zichzelf om uiteindelijk te ontdekken dat er niets is dan het denken zelf. Filosofen ontdekken dus zichzelf, antropologen mensen in hun verschillende manieren van doen.

Je hebt gelijk. En het is van wezenlijk belang. Worden daarom die antropologen zo oud?  ;-)

dat ageren tegen de verbinders (en bewegers) moet je nu eens uitleggen Dick. Wat verschilt jouw aanpak van de hunne?

en als we de derde weg nog niet zien, wat gaan we dan doen aan padvinderen?

Die tredmolen heet gewoon “product life cycle”. De PLC geldt ook op een hoger abstractie niveau voor sectoren en hele industrietakken (zie kondratiev-cycle). Er wordt al minstens 50 jaar veel over geschreven (o.a. door Schumpeter, zie ook mijn blog. De essentie is dat elke opkomende markt per definitie klein is (niche) en op termijn gunstige marges kan maken (de zg. blue ocean). Daarna komen er meerdere aanbieders en wordt er geconcurreerd op prijs, gevolgd door bedrijfsconsolidatie (schaalvergroting).

Bedrijven die in dat laatste stadium van de cyclus zitten, zitten in een zg “red ocean”. (google maar even op “blue ocean strategie” en op “crossing the chasm"). Zit je in een red-ocean kan je maar twee dingen doen : operation excellence (kostenreducties), schaalvergroting EN neppen (lees met verschillende verpakkingsvarianten komen terwijl je intrinsieke productkwaliteit gelijk blijft). Boeren zitten in een Red Ocean, pech voor hen.

Wat dan wel te doen : innoveren op intrinsieke productkwaliteit, zelf een nieuwe niche creëren (blue ocean). En ja dat kost geld. Overigens heeft het geen zin om marketing-bureaus in te huren als je een blue ocean wilt creëren. Alternatief is in de red Ocean blijven zitten en of de grootste worden of kapot gaan. Dit is een harde bootschap, maar er is geen alternatief. Zelfs auto-mobiel fabrikanten en TV-makers zitten op dit moment in een red ocean. Het is Dawin ten top, that’s life.

Nu is er natuurlijk een probleem omdat we het woord innoveren ook hebben laten devalueren. Als morgen een paprikaverwerker een stoplichtje gaat maken, dan is hij gewoon hoger in de keten aan het komen. Dit heeft helemaal niets met “innovatie” te maken. Dit noemen we gewoon ontwikkeling (of te wel : optimaliseren, restaureren).

De maatschappij (=politiek) kan er overigens voor zorgen dat een “red ocean” sector financieel ondersteund kan blijven worden. Duitsland wil zijn auto-mobielindustrie houden, NL heeft in het verleden bewust ervoor gekozen om vliegtuigen-maken aan andere landen over te houden. Ik heb een beetje een sarcastische reactie gegeven gisteren. Uiteraard wel met een serieuze ondertoon : welke sectoren wil je als land hoe dan ook behouden?
http://www.foodlog.nl/cafe/bericht/marc_jansen_in_rode_hoed_ iv_duurzaam_ja_dat_is_gewoon_emotie/#comment44188

Zo dit is een korte les in innovatie-management. Mij hebben deze inzichten in het verleden heel veel geholpen in mijn business. Erover schrijven -hier op foodlog, op mijn blog en linkedin Innovatie 2.0 - CoT- vind ik leuk, maar gewoon zelf doen is het meest uitdagende!

http://wdeheij.blogspot.com/2009/10/industrieele-groote-club -intrinsieke-en.html
http://wdeheij.blogspot.com/2009/10/grote-en-kleine-druppels -ostwald.html
http://wdeheij.blogspot.com/2009/08/what-would-google-do-par t-1.html

Josien, dan klooien we richtingloos en mediageil aan en laten we de discussie zover van de werkelijke onderwerpen afdrijven dat hij nergens meer over gaat. Ik probeer ‘m op de punten te houden waar het omgaat.

Met andere woorden: dan lullen we heerlijk door en gebeurt er niets.

dick, dat proberen zij/wij ook, de discussie op de juiste punten te houden. Jij vindt jezelf gewoon iets beter daarin. Het is erg lastig, richting geven in een situatie waar we de weg niet kennen.

Maar je punt landt wel. We moeten iets gaan doen. Vervolgens zijn we allemaal verslaafd aan foodlog. Nee dat is lekker produktief. Waar blijft de call to action, waar zijn de concrete stappen naar de consument?

wouter, dat is allemaal mooi. Vraag 1: Tredmolen is hét systeem dus, er ís helemaal geen alternatief paradigma in jouw boek. Of wel?
Vraag 2. De term ‘blue ocean’ maakt hele andere associaties in me wakker dan de diversificatie opties die ik zie in de landbouw. Het blijft zo ot en sien: theater in de tuin. weer een nieuw kaasje. trekking op een landgoed. dementerenden die kalfjes knuffelen. Hoe doe jij dat in de voeding, beoordelen of een nichemarkt het in zich heeft een blue ocean te worden?

Dick, je reactie van 10.47. Je gaat het hier betrekken op de hele economie waardoor er een oud DDR-beeld ontstaat.
In de voedselproductie is er geen verzadiging omdat het product verdwijnt.
Bij een quotumsysteem, gebaseerd op vraag, ruim ingesteld er moet geen tekortmarkt ontstaan, met een basisprijs, blijft ontwikkeling van producten altijd een must.
Een basisprijs, berekend op kostprijs, zal voor consumenten voldoende ruimte laten om bestedingspatroon te handhaven.
De boerenprijs in het eindproduct of product in de super is al zeer gering.

Josien, in een gereguleerd systeem zal er enige verschuiving plaatsvinden binnen Europese grenzen, daar staat tegenover dat heel Europa er in welvaart op vooruit zal gaan.
Daar zijn nog veel consumenten die iets in te halen hebben.
Vrije markt wereldwijd gaat een veel grotere impact hebben, immers het kostprijsgevecht zal voortduren totdat multinationals de hele keten in hun macht hebben.
Ook ik sta open voor betere suggesties of systemen om boeren en tuinders, vrije boeren en tuinders te laten blijven.

@ Josien, Er is inderdaad reeel geen alternatief. Een markt-afschermen met een minimum prijs lijkt een prettige gedachte. Per regio minder aanbod creeeren (dus eigenlijk ook een afgeschermde markt) kan ook. Maar zit je in bulk (=red ocean) dan heb je pech, schaalvergroting, kostenreducties zijn je enige opties.

De huidige initiatieven noem ik ook knuffelprojectjes. Leuk, maar niet meer dat dat. Grootschalige ideeen zijn er wel hoor (denk aan de boerensuper), binnen ons bedrijf doen wij niets anders dan blue oceans in food identificeren (zowel op product als op categorie niveau).

De boerensuper gaat het voorlopig niet worden (recent heb ik daar ook een opmerkinge overgemaakt):
“De boerensuper bestaat in mijn ogen uit twee gedeeltes. (1) een winkel met vers producten, (2) een virtuele (internet) winkel waar je a-merken kunt bestellen. De A-merken worden of opgehaald in de boerensuper (die hoeft dan geen voorraad meer te hebben, alleen de producten die besteld zijn) of worden thuis bezorgd. Of supers zetten het zelf op, of een postorder bedrijf doet het. Ik gok erop dat een outsider met dit plan komt ;-)
Wat is er nodig:
- 20 tot 30 miljoen investeringskapitaal. Lenen bij de Rabobank? Een bank gaat dit bedrag niet uitlenen. :-(
- leiderschap. (wie gaat de kar trekken). Ik ben beschikbaar voor dit project, wie nog meer?
- m2 (maar niet zo groot als een gemiddelde AH). Dit gaat het werkelijk probleem zijn.
- draagvlak bij locale boeren en producenten (en een A-merk groothandel). Kost heel veel tijd.
- een organisatie waar toeleveranciers (bv boeren) ook eigenaar zijn. Ach, is zo bij de notaris geregeld.
Dit is een Retail 2.0 model waar ik graag mijn eigen geld in zou willen stoppen. Dus wie doet er mee? Ik zal eens met LTO, Rabo en/of triodos gaan praten. Een volwaardige business plan is zo in elkaar gezet.
Over 20 jaar hebben alle huizen een koelkast-brievenbus waar de PTT bestelde producten overdag in kan deponeren. Heerlijk toch, nooit meer boodschappen bij een supermarkt hoeven doen? De Boerensuper wordt ook een plek waar we over eten praten, mensen ontmoeten en recepten uitdelen (kortom een ontmoetingspunt). De boerensuper vraagt ook een vergoeding voor de gemaakte dienst en vraagt niet een vast % op de omzet.
De belangrijkste les in het google tijdperk : durf je eigen kannibaal te zijn (geen van de huidige retailers zal dit lef hebben, vandaar mijn gok dat een outsider het gaat doen). http://wdeheij.blogspot.com/2009/08/what-would-google-do-par t-1.html”

“Jij vindt jezelf gewoon iets beter daarin.” Nee, dat vind ik niet, al hou ik van scherpe analyses die over de rand van gebruikelijke manieren van denken heenkijken.

Wat vind je van het duurzaam verklaren van biologisch rundergehakt? Productief en verbindend? Op weg naar iets? Als we het over vlees hebben zijn kleine plantenetende dieren het duurzaamst. Hoe moeilijk is zo’n boodschap? Vleesvervangers maken van om het even welke zuivel? Absurd, want dan kun je beter kip eten. Een lijstje maken waar geen bonen of peulvruchten maar alleen k-en-k met veel tech gemaakte vleesvervangers in voorkomen? Merkwaardig. Bio-industrie vervangen door vee-industrie? Wat wil je dan bereiken?
Deze lijst is eindeloos lang te maken en gaat zeker niet alleen over vlees.

Gaan doen? Ja. Maar naast dat doen blijft iets heel erg belangrijk: blijven praten op basis van werkelijke feiten. Duurzaamheid is nl. niets anders dan een groot mijnenveld van keuzen omdat er steeds gekozen moet worden uit conflicterende grootheden. Alleen als we er niet zijn, mag de natuur het zelf uitzoeken (dat is het gelijk van Hendrik J. Kaput). Nu zullen we keuzen moeten maken. Omdat die nooit objectief zijn - er zijn conflicten, die dus een wilskeuze vergen (ook dat is het gelijk van Hendrik J. Kaput) - is doen zonder een voortdurend gesprek hetzelfde als genepte gesprekken die doen alsof er een objectief bewijsbaar betere wereld zou bestaan.

Helaas dus: het gesprek blijft ook nodig, maar laat het in godsnaam over feiten gaan in plaats van over het gelul. Het belang dat we vervolgens aan die feiten toekennen is de basis voor die keuzen die we in respect voor wat we kennelijk willen - en waar we het misschien wel vaker niet dan wel over eens zullen zijn - zullen moeten maken.

Alleen maar niet ‘doen’ het probleem? Zo makkelijk is het niet.

Wouter: “Er is inderdaad reeel geen alternatief.” Dat is niet waar en je kunt het je kennelijk zelfs niet eens voorstellen. Er zijn mensen die ervoor kiezen om in een autarkische commune te gaan wonen; als je geen mobiele telefoon, boeken en TV meer wilt spelen geld en handel geen enkele rol meer; wel het verbouwen van eten, het bouwen van afdaken en huizen en dat soort zaken. Hutterites leven grotendeels buiten de economie (en met verrassend veel moderne zaken: telefoon, auto’s, olie en benzine en al). Dat kan wel degelijk. Maar het is een keuze die weinigen maken. Mentaal is het onmogelijk voor de meerderheid van ons. In die zin heb je gelijk. Inhoudelijk niet.

Dick, je hebt me echt overtuigd en overtuigt voordurend. Mijn opmerking over foodlog-verlamming was te stokerig. We zijn leuk bezig en een gesprek over feiten is hard nodig en héél verfrissend.  (en dat het verfrissend is, geeft weer aan hoe treurig nodig het is...)

Paul, je weet dat ik denk dat output-regulering noodzakelijk is. Je DDR-beeld klopt niet, maar ik vind dat niet zo belangrijk nu. De volgende opmerking wel, want deze discussie lijdt aan het gebruikelijk misdenken van de aard van de boereneconomie.

Aardappelen en tomaten zullen, zelfs bij wat ik ‘multivolumes’ noem, altijd commodities blijven. Red en Blue Oceans theorieën toepassen op commodities is een denkfout. Het vervelende van boeren is nl. dat ze een delfstof maken, maar een bijzondere, nl. eentje die je niet even af kunt zetten of waarvan je wat minder oppompt als de prijzen tegen zitten. Boeren om die reden is boeren geen gewone economie en het toepassen van liberaal marktdenken desastreus. Dat kun je pas toepassen vanaf de verwerkers van boerenproducten.

@ Dick, natuurlijk heb je gelijk. Enkele kiezen ervoor om op hun eigen manier te willen leven. Maar laten we eerlijk zijn het gros van ons is koopvee. De majority (lang leven de democratie) bepaalt hoe het systeem eruitziet. Natuurlijk kan een enkeling de majority overtuigen om het systeem te veranderen. Maar dit is theorie denk ik. Onze tredmolen -en ik bedoel dan de rat-race die bij elke sector speelt- is een onderdeel van ons systeem waarvan ik denk dat die niet snel zal veranderen. Ik kan het me wel voorstellen hoor! Zo fantasievol ben ik ook nog wel, maar dat het ook in ons kikkerlandje ontstaat? Nee, deze kans lijkt me verwaarloosbaar klein.

Josien, dacht je dat ik pissig was? Nee hoor. Hier staat nu precies wat er mis is aan al het gezwollen gedoe over duurzaamheid. Duurzaamheid bestaat niet (met dank aan Hendrik J.), het maken van keuzes over wat voor duurzaamheid we willen wel.
Dat kunnen er net zoveel zijn als er mensen zijn. Daar zit de crux.

Wouter, daarom zijn feiten zo belangrijk. Ze maken mensen wakker. Moet je eens kijken wat de NGO’s voor elkaar krijgen met mistige feiten. Moet je nagaan wat je kunt met echte. Ik ben niet zo vreselijk negatief over die door jou als dom versleten meerderheid.

20% is nl. in staat om beslissingen nemen die redelijk mogen heten voor de rest.

@ Dick, red en blue ocean strategieën gelden voor alle sectoren. Niet alleen voor delfstoffen. Ook computers hebben een houdbaarheid, vraag en aanbod in ijzer en staal fluctueert ook met grotere tijdschalen. Ik ben het dan ook niet met je eens. Ook boeren zitten in een ‘gewone’ economie. Ik heb overigens nergens gezegd -deze suggestie wek je wel- dat we deze sector naar een volledige markteconomie zou moeten gaan transformeren. Integendeel zelfs! De niet-liberale vraag is dan ook “hoe krijgen we een hoog competitieve economisch duurzame sector?”

Paul, dit vergeet ik. Ik ben bepaald geen Marxist, maar wel een Marxiaan (Marx was een knappe analyticus van de functies van onze moderne maatschappij). Marxisten zaten met de zgn ‘Agrarfrage’. Boeren hebben een rare positie in de economie. Het zijn geen arbeiders en het zijn geen ondernemers. Het zijn arbeiders in dienst van de staat.

Grappig dus dat ze het zo formuleerde, Annechien ten Have, die het begin van deze draad schreef: voedsel is een maatschappelijke dienst. Het is als een delfstof, die we nodig hebben en waar we de boer mee hebben belast. Der hat, sagen wir mal, eine Sonderposition. Liberale denkers hebben hem die ontnomen en maken van hem een Nutreco (Wouter’s Red Ocean, waarin alleen de laatste en grootste kan winnen). Berg je overigens als er in de wereld nog 5 boerencorporates tegenover de laatste 5 voedselverwerkers en de laatste 3 supers staan. De eerste zullen verder fuseren tot 2 en de de wereldeconomie destabiliseren. Dan zullen boeren weer de macht hebben. Grappig genoeg zal dat nooit gebeuren. De (zelfs liberaalst denkbare) politiek zal ver voordien wel heben ingegrepen. Het is wel bijzonder dat eens goed door te denken. Waarom realiseert de liberale politicus zich het dan wel, maar nu niet?

nee, dat dacht ik niet dick, maar zo voelde ik het zelf. En ter afsluiting van dat stukje.

Over de keuzes uit de tredmolen te stappen: ik zie bij mezelf, op twitter en bij vrienden ook een tussenvorm ontstaan. Mensen die minder gaan werken, de 2e en soms zelfs eerste auto inleveren. Down-shiften, minder treden, meer duurzaamheid. Gewoon omdat ze dat willen.
Wat ik niet kan opmaken is of dat echt een groeiende trend is, een voorbijgaande gril of gewoon een kwestie van levensfase. En als het een trend is, is die serieus te nemen? Is het niet gewoon het ultraverwende uiterste topje van Maslow: zelf actualisatie? De gevoel van de duurzaamheids’kerk’ hangt er soms omheen.

Kortom is het iets van waaruit je alternatieven kunt opbouwen?

Wouter, hoe wou jij, bijvoorbeeld, goud of olie als delfstof innoveren? En wat doe je als de vraag even inzakt?

Blue oceans:
Olie --> windmolens, zonnepanelen etc.
Goud --> bankbiljetten, andere edelmetalen.

In beide gevallen zijn er “verbeteringen” binnen de Red Ocean:
- teerzanden in Canada. Olie weghalen vanonder de noordpool.
- kunstmatige diamanten uit een drukvat (sorry kon zo snel geen goud-voorbeeld bedenken)

De markt van goud is juist een voorbeeld van een ‘perfecte markt’ veel aanbieders en veel vragers. De markt voor olie wordt daar en tegen bewust afgeknepen door de opec (dus aanbod iets lager houden dan de vraag). De AGF markt is juist het tegenovergestelde: teveel aanbod (Huib heeft daar al meerdere keren over geschreven). Vraag en aanbod zoeken uiteindelijk evenwicht. De vraag is dan ook : hoelang duurt dat? Voorafgaande aan dat nieuwe evenwicht zien we grote schommelingen in de prijs (laat dat nu net de situatie zijn de afgelopen jaren). Op weg naar het ontploffen van de foodbubble zou ik zeggen.

Mijn advies is heel simpel : er zijn in de Red Ocean nog enkele efficiency verbeterslagen te maken. Ook staan we aan de vooravond van een diruptieve technologie innovatie binnen AGF (maar nog steeds Red Ocean). Mijn advies aan elke mede-ondernemer : ga op zoek naar je eigen blue ocean, durf te innoveren. Nu ga je bij me doorvragen of ik ideeën heb. Je kent mijn antwoord al : kennis is gratis, mensen en ideeën nooit.

Onze maatschappij (en de vooruitgang) is immers 100% technology driven, en maar heel zelden consument gedreven :-)
(zo en nu even wachten op al die antwoorden die voorspelbaar zijn en zeker gaan komen :-))

Interessant. En nu voor, zeg, aardappelen.

@ Dick, Wat schreef ik nou:

“Nu ga je bij me doorvragen of ik ideeën heb. Je kent mijn antwoord al: kennis is gratis, mensen en ideeën nooit.”

Voor vlees en AGF hebben we deze exercitie binnen ons bedrijf gemaakt. En nu zijn we onze zakelijke posities aan het innemen. Goede klanten krijgen allemaal gratis een idee. Sectoren die meer willen weten: geef maar een opdracht ;-)

De aanpak heb ik hierboven al geschetst. Wat kan nu (red ocean, optimalsiaties)?, waar zitten potentiële blue oceans (technologisch innovatie)? en hoe kom je daar? Deze antwoorden liggen niet bij “marketing” en ook niet bij “kennisinstellingen”. Voor een red ocean geldt : markets that don’t excist can’t be analysed.

Dekseltje open, dekseltje gaat weer dicht.

Nee, dat vraag ik je niet. Ik vraag je iets anders: kan een boer van olie (zeg aardappelen) op zonne-energie overgaan zoals Shell dat kan?

oja, geldt stoppen in nog meer websites, nog meer flyers, nog meer workshops en symposia is dom. Nogmeer innovatiestichtingen ook. Dit is allemaal over de balk gooien van gemeenschapsmiddelen.

Idem voor: ideeën bussen op internet, challange websites en duwen bij kennisinstelling. De patronen zijn altijd hetzelfde. Bedrijven denken dat ECHT DISRUPTIEVE innovaties gescout kunnen worden via een website, dat mensen met oplossingen voor problemen zich laten afschepen voor $5.000 of zo. En kennisinstellingen zitten in de overlevingsmode. Vasthouden aan wat je hebt, nogmeer re-use van reeds uitgevoerde onderzoeken.

Zo, ik hoor jullie al denken. “tjee die is negatief”, nee ik ben een realist en ik denk dat ik goed patronen herken. Verder wil ik feiten zien. Feiten, wetenschap en echte informatie, en dan pas beslissingen nemen. Dat trekt mij ook naar Foodlog. (al geef ik ook regelmatig een mening ;-) )

Helder Wouter, maar nu een helder antwoord op een louter economisch vraagstuk: heeft een boer ruimte om ‘disruptief’ te innoveren (en dus niet alleen op kosten te besparen) of is’ie een soort rare vorm van delf/grondstof?

@ Dick, ja dat denk ik wel. Out-of-the box denken en weten (kennis) wat er technisch kan en hoe je dat succesvol doet. Maar de gemiddelde boer (sorry maar dit geldt niet alleen voor boeren, maar voor velen in onze maatschappij) doet dat niet : “te duur, kan niet, heb geen geld, ik hou van mijn way of living, ...”. Kortom klagen en met bezwaren komen.

Tja Dick, je hebt innovaters en volgers. De innovators drijven de ratrace verder op en zijn dus de mede-oorzakers van de tredmolen. Ik ben overigens zo iemand zoals je weet. Medelijden met de staart ‘conservatieve behouders’ heb ik niet.

Graag 1 voorbeeld uit de bestaande praktijk. Er moet er minstens een zijn onder al die boeren.

@ Dick 15.41, ik loop achter met mijn antwoorden. Mijn 15.43 antwoord is antwoord op jouw vraag van 15.34. 15.38 hoort bij 15.30.

Theoretisch zou de boer dat moeten kunnen. In de praktijk echter niet. Dat is ook de reden waarom de boerensuper er niet gaat komen. En als de boerensuper er wel komt, dan gaat het een gewone retailer zijn (dus alleen een marketing-concept). Het benodigde leiderschap, de hoeveelheid middelen, de kennis, het lef en visie ontbreekt bij de sector. Retail 2.0 heb ik hierboven al beschreven.

AH is zo goed omdat ze wel middelen en briljante mensen in dienst hebben. En ze hebben blijkbaar ook voldoende lef.

Ik pik ze er tegenwoordig overigens uit. De mensen die cost-driven versus value-driven zijn. Het beging een tweede natuur van me te worden. Boeren hebben via LTO/ZLTO veel middelen volgens mij. Ook sparen ze veel geld bij elkaar dat via de productschappen in ‘onderzoek wordt gestopt’ (vaak in wageningen). Disruptieve innovatie komen zelfden uit dit onderzoek. Wel nog meer efficiency oplossingen (= red ocean, cost-reductions, operational excellence, ...).

Nee, hoor, ik ga voor de blue-oceans. Hoog risico dat wel, maar wel veel bevredigender.

http://wdeheij.blogspot.com/2009/10/het-toegepaste-onderzoek sbeleid-de-lage.html
http://wdeheij.blogspot.com/2009/10/het-toegepaste-onderzoek sbeleid-de-lage_04.html

Ik heb ff geen zin in gemakkelijke journalistieke truckjes. Laat iemand anders maar met een voorbeeld komen.

Pardon? Gemakkelijke journalistieke truukjes? Jij beweert dat iets kan, waarvan je zojuist bewijst dat het alleen kan als je de verwerking en of vermarkting in handen neemt.
Als dat zo is - en dat beweer ik - dan kan de boer het alleen als hij OOK iets anders wordt, nl. verwerker en/of vermarkter. Daar zitten de mogelijke innovaties. Ook in het gewas of het dier zelf, maar dat doet ook al iemand anders.

Wat zijn de opties van een boer:
1. groter worden als gewone boer (meer land)
2. beter worden als gewone boer (efficienter, meer yield)
3. portolio verbreding : naast aardappels ook koeien. (gemengd bedrijf)
4. naar beneden in keten : aan zaadveredeling gaan doen, patentne aanvragen, advies, ...
5. naar boven in de keten : in de verwerking stappen.
6. naar de zijkant in de keten : van voedsel naar bloemen.
7. disruptief innoveren : van varkensboer naar mestvergisting of zo. (gebruik je eigen grondstof).
8. stoppen (land verkopen aan collega, of in de projectontwikkelig gaan)
9. dienstverlener worden : zorgboerderij etc.
10. winkel starten aan huis.
11. ... ....

Vergeet niet: als je aan de paardefokker 120 jaar geleden had gevraagd : wat willen je klanten, dan had hij gezegd : snellere paarden.

Waarom komt dit uit de koker van Philips?
http://wdeheij.blogspot.com/2009/08/philips-voorspelt-hoe-we -eten-in-2030_23.html

Dick, Wouter, boeren hebben via VION en RFC toch de verwerker en vermarkter?
Waarom lukt het hun niet en wat kan de individuele boer dan nog ontdekken?

Hoeveel divident zal de gemiddelde boer krijgen via VION? Winst maken is een keuze, ik denk dat de gemiddelde boer meer lasten dan lusten heeft van zijn co-op. Maar ja laat boeren eerst zelf maar eens reageren op jouw vraag.

Laat die bedrijven en bedrijfsontwikkelingsopties er nou even buiten: welke kant, in een liberale markt, kan die boer zelf op, behalve een ander beest, een ander gewas of groeien? Iemand moet tenslotte de lul zijn en is zo gek om onze primaire eetgrondstof te maken.

We gaan gewoon de US Mega-farms gebruiken toch?! Laten we wel wezen, er zullen altijd mensen zien die boer een aantrekkelijk beroep zullen vinden. Net zoals er ook mensen die afval-ophalen, die de boekhouding doen, of straten maken.

(oje, ik schrijf het met een grote glimlach op mijn gezicht, maar ja de reacties die nu gaan volgen .... ....)

Mega-farms moeten weg. Vele kleine familiale landbouwbedrijfjes zijn veel efficiënter in het vangen van CO2 in de bodem.

Philips mag veel voorspellen. Heel tekenend vind ik SHELL dat toegeeft zelfs niet meer geïnteresseerd te zijn in alternatieve energie en de winsten die ermee zouden gemoeid gaan zijn. Niks van. Ze halen vandaag iedere druppel maximaal leeg. Dan is het over. Philips leeft in een ander tijdsvak met een ander tijdsbesef. Het zal mee met de gloeilampen uitdoven.

Even bij het onderwerp blijven, Steven. Heeft de boer, welke keuzen heeft de boer als hij niet gaat verwerken, een merk of een winkel maakt?

@ Steven, ik ben het met je eens. Ook de ‘grote’ jongens vallen tzt om. Netwerkvorming en distributed-processing hebben inderdaad de toekomst (maar ja, dat is nu juist het beeld dat Philips schetst, een MKB bedrijf gaat dat idee wel oppakken denk ik). Het ‘netwerk’ opereert dan wel als een netwerk. Ik ben wel benieuwt wat Brussel daar van gaat vinden.

@ Dick, de bottom line is, dat er keuze IS.

De boer, de tuinder kan zijn kont eens tegen de krib gooien. Oproepen tot actie. Twee weken lang geen product leveren. Geen melk, geen tomaten. Vervolgens het product vernietigen. Met z’n allen. En dan eens afwachten wat er gebeurt.

Dick, een boer heeft de keuze om zichzelf en zijn familie te voeden.

In dezelfde rede geeft Roling antwoord op de vraag:
|begin citaat|
Postnormale landbouw is leren en organiseren om optimaal gebruik te maken van
ecologische diensten. 

Deze definitie heeft een aantal aspecten. In de eerste plaats gaat het om leren en organiseren. Niet de energie van de zon staat centraal, maar menselijke activiteiten met een adaptief karakter t.a.v. van het onbekende, zowel op individueel als collectief niveau. 

In de tweede plaats gaat het om ?optimaal?. Ik had daar eerst ?duurzaam? staan. Maar dat begrip is te normatief. De meeste mensen maken zich niet druk om duurzaamheid. Optimaal kán dus duurzaam zijn, maar het hoeft niet. Belangrijke punten die deze definitie oproept zijn voorts:
optimaal voor wie en voor wat? 

In de derde plaats gaat het om de ecologische diensten. Dat begrip is veel ruimer dan de productie van voedsel. Voedselvoorziening is er wel een essentiële ecologische dienst, maar ze moet gezien worden in relatie tot andere ecologische diensten en mag daar niet ten koste van gaan. Zelfs bij een fixatie op voedselvoorziening ontkom je niet meer aan aandacht voor het gehele ecosysteem5.
Tabel 1 geeft een niet uitputtend lijstje.

Tabel 1: Enkele ecologische diensten6
? Fixatie van zonenergie;
? Bescherming tegen kwaadaardige kosmische straling;
? Regulering van de chemische samenstelling van de atmosfeer en de oceanen;
? Bestuiving van planten;
? Het functioneren van de hydrologische kringloop waardoor water voor
levensprocessen beschikbaar komt en droogtes en overstromingen vermeden worden;
? Bodemvorming en verhindering van erosie;
? Productie van voedsel en biomassa;
? Regulering van het lokale en mondiale klimaat en de energiebalans;
? Het behouden of vergroten van biodiversiteit;
? Landschap en recreatie;
? Zuurstofvoorziening, luchtzuivering;
? Waterzuivering;
? Reguleren van de koolstofkringloop, recycling van organisch afval, binding van
koolzuurgas.

|einde citaat |

Wouter, dat met vrije keus kon wel eens bitter tegenvallen. Er zijn zo links en rechts nogal wat verplichtingen die nagekomen moeten worden.
In de USA flikker je de sleutels in de brievenbus van de bank en begin je aan de andere kust opnieuw.
Alleen bij grote sommen sturen ze een headhunter achter je aan, verder is er in het systeem rekening mee gehouden.
Als je hier van professie veranderd moet je al met de fiscus gaan stoeien.
Er is nog een bijkomend verschijnsel, dat grote bedrijven sale en leaseback met steun gaan toepassen en gezinsbedrijven interen of tot stoppen gedwongen worden.
Ook een vorm om schaalvergroting versneld toe te passen.

Als je achter gaat lopen haal je de rest van de kudde niet meer in, tenzij die stilvalt.
Dit geldt voor de discussies op Foodlog ,ik was bijn afgehaakt - sommigen hebben ook de neiging enorm uit te weiden.
Het geldt ook voor de landbouwsector. Maar hoe zorg je daar dat je bijblijft of koploper wordt. Er is hier al veel gezegd over niches; blue oceans noemt Wouter ze.
Dick vraagt wat een aardappelteler kan doen. De laagste vorm van aardappels telen (laag in innovatieve zin) is friet- of zetmeelaardappels. Hoger is in die zin pootaardappels. Hierin is Nederland toonaangevend. Hierin is weer een onderverdeling: pootgoed voor consumptieteelt, en pootgoed voor pootgoedteelt. Nieuwe ontwikkeling van zo’n 10 jaar geleden: gebruik van miniknollen in kassen om nog hogere kwaliteit te behalen. Daar weer boven: het kweken van nieuwe rassen. Ook hierin is Nederland toonaangevend. Andere mogelijkheid: speciale rassen kweken: Opperdoezer ronde, etc.en die zelf vermarkten/eigen restaurant beginnen.
Belangrijk punt is dat er altijd wel een blauwe oceaan zal zijn, maar dat de houdbaarheid hiervan steeds korter wordt. Hij begint al snel paars te kleuren.
De beide oceanen beïnvloeden elkaar immers. Dit zowel aan de productie- als aan afnemerszijde.
Er blijven altijd blauwe oceanen. Om daarin terecht te komen moet je als boer aan steeds hogere eisen qua ondernemersschap voldoen. Degenen die daarin slagen zijn het voorbeeld dat het kán lukken. Er zijn ook velen die dachten daar ook bij te horen, maar hier in mislukten. En ook zijn er boeren die tot de (wijze) slotsom komen dat zij niet over deze capaciteiten bezitten.

In discussies kom ik vaak 2 standpunten tegen:
A Boeren hebben recht op een eerlijke beloning
B Boeren moeten niet zeuren als ze geen eerlijke beloning uit hun bedrijf weten te halen.
Geen van beiden is terecht. Ik zie het net als een ouder die lastige kinderen heeft. Zij hebben er niets aan als ze overladen worden met medelijden. Waar ze nog minder behoefte aan hebben: commentaar van andere ouders - met makkelijke kinderen - die goedbedoeld advies hebben: “Dat is toch je eigen schuld, je moet gewoon dit of dat doen. Werkt bij mij uitste3kend”